Enxeñeria Sen Fronteiras

Boletín Oficial ESFeiro: marzo 2026

CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

    En Galicia, tivemos o proceso de selección das tres persoas que participarán en 2026 no Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (PCR). Foi complicado seleccionar entre os bos perfiles das candidatas, pero finalmente Alba C, Rubén e e Alba V. foron as seleccionadas. Pronto as coñeceredes!

    No programa de ESF na universidade, estivemos en Ferrol na materia de Xogos Serios do Máster Universitario en Deseño, Desenvolvemento e Comercialización de Videoxogos, nunha primeira sesión dun proxecto de aprendizaxe servizo, no que o estudantado elaborará un videoxogo sobre algún dos temas propostos, relacionados co tema social. Na Escola Técnica Superior de Enxeñaría de Santiago está a campaña de sensibilización elaborada por bolseiras colaboradoras de ESF (para o día da auga están organizando tamén cousiñas!). Tamén nesta escola, tivemos un Repair Café de electrónica e bicicletas coa asociación Composcleta e, dentro da materia de Aula Profesional, o faladoiro Transición enerxética xusta?. As compas do Banco de Reciclaxe Electrónica con Software Libre do Campus Vida fixeron a súa primeira entrega de equipos reacondicionados, e foi á sociación de Peruanos en Santiago de Compostela y Ames.  Ademais, tivemos tempo para mandar unhas recomendacións ás candidatas á reitoría da USC, relacionadas coa pouca presenza dos dereitos humanos e a cooperación para o desenvolvento no organigrama institucional da USC, así como da excesiva dependencia dixital de ferramentas privativas e de grandes empresas tecnolóxicas extranxeiras.

    No programa de ESF pro, participouse nun ciberfaladoiro con Amigas de la Tierra sobre IA, outro aberto no que falamos sobre experiencias na organización de Repair Café con entidades de distintas zonas de España, e tivemos en Coruña unha nova sesión da Escola de inverno e repair café. Falamos das ferramentas Comaps e Zerotier, na Domus.

    Con Hackers Sen Fronteiras, programa que temos en centros de secundaria e FP, estivemos no IES de Teis cun Repair Café, e no IES de Brión falando sobre Bancos de Reciclaxe Electrónica e cacharreo de reparación, así como de electrónica ética. Houbo tamén un encontro en liña do grupo Mulleres Tecnólogas polo Ben Común.

    No programa de Mulleres Bravas estiveron moi atarefadas pechando a axenda ante a inminente visita de Esther e Maigra, que estes días están xa por Galicia.

HONDURAS

    En febreiro, no eixo de traballo de soberanía alimentaria e defensa do territorio, seguiu o traballo no programa de restauración de lagoas de inverno. No programa de restauración de lagoas de invreno, en coordinación coa UNAH Campus Choluteca  e pescadorxs locais da Laguna La Berbería, iniciouse un estudo para a identificación de flora e fauna. Dentro do programa financiado pola AECID, de traballo con sistemas alimentarios sustentables, fíxose unha Escola de campo para familias labregas. Ademais,dentro deste mesmo programa, a Mesa Municipal de Seguridad Alimentaria y Nutricional del municipio de Nacaome iniciou o proceso participativo para a construcción de la Política Municipal de Seguridad Alimentaria.

No terceiro programa que temos en marcha neste eixo, o programa de fortalececemento de capacidades no marisqueo e pesca artesanal, financiado por Cooperación Galega da Xunta, houbo unhas xornadas de fortalecemento en productos gastronómicos do mar.

    No programa de dereito á auga, tivemos á visita dun grupo de investigadoras galegas e portuguesas que teñen un proxecto complementario e nos vai permitir coñecer máis sobre posibles contaminantes nas augas e solos dunha zona piloto das que traballamos en Honduras (El Sartenejal), que poden ser causante do gran número de casos de insuficiencia renal crónica que se dan na zona. Tivo repercusión en Galicia, pero tamén moita en Honduras. Aquí se pode ver unha crónica. Ademais, a Mancomunidade de Municipios NASMAR, unha das nosas socias, tivo asemblea para elexir nova xunta directiva.

    Ademais, puidemos lembrar con Aída a súa experiencia en Honduras coas participantes en anos anteriores do programa Mulleres Bravas, cun relato moi emotivo.

MOZAMBIQUE

    No mes de febreiro traballouse na elaboración dos informes de peche da anualidade 2025. Tamén foi elaborada unha análise da continuidade das accións de apoio as Administracións Rexionais da Auga de Mozambique (ARAs), valorando a situación actual e os avances acadados ata o momento, o modelo de cooperación para o desenvolvemento que estamos a realizar (Cooperación Técnica)  e o esquema de traballo en rede (Augas de Galicia, Cooperación Galega, ESF, UdC-GEAMA) que estamos a implementar. En febreiro tivo continuidade o traballo de apoio as ARAs para a análise de inundacións e o acompañamento na monitoria de secas e precipitacións. Tamén se organizaron uns seminarios na USC que terán lugar a principios de marzo.

ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

  • Libro «Chocolate negro», de Alfonso Molera. Sobre o cacao no mundo, sobre todo en África Subsahariana. Entrevista ao autor sobre o libro. A orixe do libro foi, polo traballo de Alfonso, que deuse conta de que «en Togo (e moitos outros países), los productores de cacao, nunca habían comido chocolate». Hai 5 millóns de productorxs de cacao, e só 7 grandes multinacionais que controlan o 60% da transformación de cacao a chocolate. Deste xeito, cun mercado especulativo, xeneran moita dependencia dos productores (deforestación e posteriormente plantacións a 30 anos).
  • A Xunta arquiva o proxecto de Altri tras a decisión do Goberno de excluílo da rede eléctrica

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o desenvolvemento humano

RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

    Este mes traemos un dos festivais autoxestionados máis importantes de Galicia. O Festival Cultural  de Artes Escénicas y Tradición Popular. Faise en agosto de cada ano en Covelo.

E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

  • 3 de marzo: Día Mundial da Natureza e a Vida Silvestre
  • 3 de marzo: Día dos datos abertos, Spain Opendata Day
  • 3 a 9 de marzo: xira por Galicia de Esther e Maigra, do programa Mulleres Bravas. Axenda
  • 4 de marzo: Día Mundial da Enxeñería para o Desenvolvemento Sustentable
  • 5 de marzo: Día Mundial da Eficiencia Enerxética
  • 6 de marzo de 16 a 19 Repair Café en Ferrol. Edificio de usos múltiples, local do banco de reciclaxe electrónica. Campus de Esteiro.
  • 7 de marzo. 11-14h. Obradoiro de reparación colectiva, repair café. Casino de Carballo.
  • 8 de marzo: actividades polo día das mulleres traballadoras
  • 11 de marzo, 12:00-13:00h. Palestra “O soporte de Windows 10 remata nuns meses, vai valer o meu pc para actualizar a Windows 11? E agora que fago con ese pc?” Facultade de Informática. A Coruña
  • 12 de marzo. 12h. Aula 7 da Escola Técnica Superior de Enxeñaría de Santiago de Compostela. Faladoiro “Proxectos de dereito á auga na cooperación internacional para o desenvolvemento (tipo A). ETSE. Aula 7“.
  • Xoves 13 de marzo. 16-19h. Repair Café en Ferrol dentro das actividades polo “Marzo ambiental” da Oficina de Sustentabilidade da UDC. Lugar: Aula –1.5, Soto. Edificio de Apoio ao Estudo. INSCRICIÓN de balde aquí
  • 14 de marzo: Día Internacional de Acción contra as represas e polos ríos, o auga e a vida
  • 15 de marzo: Día dos Dereitos do Consumidor
  • 15 de marzo: pecha o prazo para inscrición ao curso gratuíto e presencial en Lugo de  ‘Planeamento territorial participativo para adaptación ao cambio climático’. Organiza IBADER e Laboratorio do Territorio. +INFO e INSCRICIÓNS
  • 20 de marzo. 12-17h. Repair Café na Coruña dentro das actividades polo “Marzo ambiental”. Lugar: Andar 0 (zona orlas), ETSE Camiños, Canais e Portos UDC. INSCRICIÓN de balde aquí. Tamén se poderá ver a exposición Coñeces o teu móbil?
  • 20 de marzo. 12.30-13.30h na Aula de Proxectos da Escola Técnica Superior de Enxeñería de Santiago. Faladoiro sobre Electrónica ética e consumo responsable de tecnoloxía.
  • 20 de marzo. 16-18h na Escola Técnica Superior de Enxeñería de Santiago. Repair café e cacharreo con computadoras. Aprendendo a darlle nova vida a vellas computadoras
  • 20 de marzo: Día Internacional da Felicidade
  • 21 de marzo: Día Forestal Mundial
  • 21 de marzo: Día Internacional da Eliminación da Discriminación Racial
  • 22 de marzo: Día Mundial da Auga. No entorno deste día, haberá actividades na Escola Técnica Superior de Enxeñaría de Compostela.
  • 28 de marzo (último sábado de marzo): A Hora da Terra
  • 30 de marzo: Día do documento libre
  • 17 e 18 de abril: congreso esLibre en Melide, sobre cultura libre. Haberá moita presenza esfeira, coa compañía de Elena, da asociación hondureña Barracón Dixital
  • 19 de abril: Feira de Sementes da Fundación Galicia Verde, en Leboso (Forcarei), onde presentaremos a Guía de Autodefensa Dixital (e pode que nos atrevamos a facer algo de cacharreo e reparación)
  • 25-26 de abril: en Carballo, teremos a Xuntanza de Primavera de Enxeñería Sen Fronteiras

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD

A ESF-RASE DO MES

    A tecnoloxía e as máquinas deberían servir para liberar ao ser humano, non para afianzalo a esa roda do hámster que é o capitalismo

Alberto Garzón Espinosa

Enxeñeria Sen Fronteiras

Material didáctico: Xogo TecnoloxíaParaTodas (Tech4All)

Deixamos á vosa disposición un material didáctico que empregamos en ESF Galicia cando queremos contar como traballamos en tecnoloxía para o ben común, os distintos sectores de traballo e como se van enlazando as accións para construir procesos transformadores da sociedade, cara unha máis xusta e solidaria.

É un xogo colaborativo para 2-6 participantes (aínda que pode facerse equipos de até 5 persoas que tomen as decisións consensuadamente, puidendo chegar entón a xogar 30 persoas), e se pode xogar con algunhas variantes que aumentan a complexidade.

O tempo dunha partida completa, a primeira vez que se xoga, pode ser unha hora ou máis, pero para o xogo básico a mecánica é moi sinxela.

O xogo consiste en que todas as participantes colaboran para construir procesos de desenvolvemento en diversos sectores de actuación (que coinciden cos que máis traballamos en ESF):

  • dereito á auga,
  • soberanía alimentaria,
  • enerxía,
  • TIC
  • educación en tecnoloxías para o ben común

Conta con 50 cartas de xogo, máis as cartas de instrucións. Algunhas das cartas de xogo levan un símbolo de feminismos, que se poden usar nunha das modalidades opcionais de xogo, que o dificultan pero ao final fai que as puntaxes sexan maiores. Isto pretende reflexar que os procesos, para que sexan realmente transformadores, deben levar transversalizado o enfoque de xénero, con recursos e accións, aínda que o proceso se alongue ou complique.

Na variente básica, todas as participantes poden realizar as mesmas accións no seu turno. Noutra variante, que complica aínda máis o xogo, dependendo do número de participantes, cada unha adopta un rol específico dentro do abano de axentes da cooperación para o desenvolvemento:

  • Organización Non Gobernamental de Desenvolvemento
  • Administración Pública Local (do país de traballo)
  • ONG Local (do país de traballo)
  • Administración Pública Doante
  • Doante privado
  • Axencia internacional (tipo ONU)

Aquí o xogo vólvese asimétrico, xa que cada axente poderá facer accións distintas, o que pretende transmitir as limitacións de cada unha delas, e como esa relación que se establece, a pesar de ser complicada, pode dar lugar a estes procesos se todas traballan na mesma dirección.

DESCARGA

Pode descargarse o xogo completo en pdf para imprimir aquí e, para descargar a versión editable para poder traducir ou cambiar calquera cousa e facer a vosa propia versión, aquí están os arquivos.

Calquera comentario, proposta ou dúbida, escrébenos a info[arroba]galicia.isf.es

REFERENCIAS: sistema de xogo baseado no xogo de mesa Hanabi, de Antoine Bauza.

Enxeñeria Sen Fronteiras

Investigación sobre salud en Honduras. ¿Por qué tanta enfermedad renal crónica?



La pasada semana hubo en Honduras una visita muy esperada. Acacia Naves, de la Universidade da Coruña, lidera un proyecto financiado por Cooperación Galega y ejecutado en alianza con la Universidad Nacional Autónoma de Honduras (UNAH), la Universidad de Santiago de Compostela y la Universidad de Miño (Portugal). Es un proyecto de la convocatoria de investigación en cooperación, en la que ESF no participamos directamente, pero en el que colaboramos muy activamente porque el objetivo es arrojar luz sobre un tema que se detectó en nuestros proyectos con Nasmar, CODDEFFAGOLF y Asociación Hondureña de Juntas Administradoras de Sistemas de Agua (AHJASA), en el sur del país.

La altísima incidencia de enfermedad renal en algunos puntos críticos o comunidades particulares no tiene todavía una causa identificada. En esos lugares coinciden niveles muy altos de cadmio en el agua subterránea que abastece a las comunidades, llegando hasta treinta veces el máximo recomendable según la normativa de agua. Se sabe que el cadmio influye mucho en el daño renal, pero también podría haber otras causas, y no se ha demostrado que la responsabilidad directa sea de este metal.

El cadmio es bioacumulativo. Si está presente en el agua o en el suelo, se acumula en los cultivos, en los animales y en el cuerpo humano, pudiendo causar daño de esa manera.

Por eso, esa semana se llevó a cabo una campaña de recogida de suelo y agua en distintos puntos de muestreo, además de vegetales cultivados en la zona, lácteos y huevos. Se tomaron muestras de biopsia y sangre de gallinas y un cerdo, y también se extrajo sangre humana de personas con daño renal.

A partir de estas muestras se intentará responder a dos preguntas principales:

  1. ¿El cadmio está disuelto en el agua o está unido a partículas? Si está ligado a partículas, quizá un filtro físico bastaría para eliminarlo o reducirlo considerablemente.
  2. ¿Cómo funciona la cadena de bioacumulación desde el suelo o el agua hasta el ser humano? Si se logra demostrar esta cadena, se establecería una relación directa que, con futuras biopsias humanas, podría confirmar al cadmio como inductor del aumento de la enfermedad renal. También se quiere distinguir si hay daño a nivel de glomérulos o de túbulos en el riñón. Un tipo de daño podría deberse más a la leishmania (un protozoo parásito) , y otro se puede deber más a metales pesados.

Al inicio de la estancia, hubo un encuentro en Tegucigalpa en la UNAH y también con personas de la cooperación española (AECID).

El primer día en el sur se hizo una reunión de planificación y logística. También hubo momento para socializar el inicio de la investigación sobre el cadmio con los principales actores relacionados con el agua y la salud, especialmente con la enfermedad renal crónica.

Se visitaron las comunidades de El Sartenejal y El Matearal, donde ya se había detectado una concentración elevada de cadmio y alta incidencia de enfermedad renal, y se tomó un punto de control en Caridad, donde la incidencia es menor. Asistieron personas de distintas instancias del Estado para formarse en la toma y manejo de muestras, así como en su tratamiento de laboratorio y análisis posterior, de manera que en el país quede personal capacitado para continuar con estos estudios. En El Sartenejal se tomó muestras de suelo y agua, así como análisis del terreno para identificar el circuito del agua. Una de las fincas era de cultivo de maíz, y además de muestras de suelo se tomaron también de la cosecha de maíz, para ver si el Cadmio está en el suelo y si pasa del suelo a los granos. Se les extrajo sangre a 25 personas en El Sartenejal. De 300 habitantes, 25 con daño renal, es un porcentaje elevadísimo.

En ambas comunidades se han formado equipos de trabajo con personas locales que acompañaron la toma de muestras. Gente que antes era reacia a participar en análisis del agua de sus pozos ahora está colaborando al máximo. Sin embargo, había una zona donde existía mucha desinformación, promovida por intereses particulares de algunas personas con actividad económica que no quieren que se conozca la composición del agua por miedo a que se limite su negocio. Esto genera la difusión de información falsa entre la comunidad. En esos casos se puede acceder gracias a la confianza que las mujeres comunitarias tienen en nuestra socia CODDEFFAGOLF.

También nuestras otras dos socias, Mancomunidad NASMAR y AHJASA, están apoyando de diferentes formas, lo que está resultando de gran ayuda.

En Caridad se extrajo sangre a 17 personas voluntarias y se tomaron muestras de agua de los depósitos de la comunidad.

En paralelo, las enfermeras de la secretaría de salud hicieron entrevistas a encuesta para personas con algún resultado de daño en el riñón (lo que se conoce con el nombre de Anamnesis: la entrevista clínica inicial estructurada donde el profesional de la salud recopila la historia médica, síntomas, antecedentes familiares y hábitos de vida del paciente). Luego estuvieron procesando análisis de química sanguínea: urea, creatividad, colesteroles, glucosa,… de hematocrito y otros parámetros.

La diabetes y la hipertensión pueden derivar en enfermedad renal, pero también al revés, que la enfermedad renal puede ser la que provoque diabetes e hipertensión. La eterna pregunta de qué fue antes, ¿el huevo o la gallina? Se tiende a pensar más en el primer caso en general, porque es el más común en los países donde la ERC está más estudiada (países ricos, donde la diabetes, la obesidad y la hipertensión se han investigado ampliamente como causas que derivan en enfermedad renal crónica). El nefrólogo de la región pensaba en la segunda opción, pero le costaba que su hipótesis fuese tomada en cuenta. Ahora, con el apoyo de este gran equipo, empieza a darse la vuelta a la hipótesis tradicional: el cadmio podría provocar enfermedad renal crónica y, como consecuencia secundaria, diabetes e hipertensión. Incluso se plantea que el cadmio podría causar diabetes directamente sin tener un origen en la dieta.

A pesar de todo el azufre que se consume aquí, coinciden en que eso no genera estos niveles de enfermedad. El foco en los metales pesados parece más evidente, pero todavía es pronto. Habrá que esperar a los resultados. Tocan cuatro o cinco meses de espera.

La socialización se hizo en el local de AHJASA. Hubo una muy buena participación, muchas consultas e intercambio de opiniones.

La Secretaría de Salud con su programa de vigilancia de la enfermedad renal va a ampliar hipótesis de trabajo, pero también tenemos a las investigadoras ya ampliando el equipo y buscando financiación por otras vías. Han manifestado públicamente su compromiso en tener conclusiones sobre las causas de la enfermedad renal tan alta. De hecho ya han estado contactando a otros profesionales. Como dice una de las participantes, es un proyecto de investigación de «salud global», concepto que se empieza a usar para describir esta visión holística o completa de los parámetros que pueden afectar a un problema de salud.

Con la AECID
Reunion para logística inicial y planificación
Vista en visita a El Sartenejal
Tomando muestras en El Sartenejal
Presentación en la comunidad de El Matearal
Entrevistas semi-estructuradas en El Matearal
El equipazo
Tomando muestras en río superficial en El Matearal (con gran concentración de Cadmio)
Socialización final con AHJASA
Reunión inicial de socialización con actores sobre el agua y salud
Subida a nacimiento de río en Matearal, con un calor tremendo
Caridad, o punto de control, extraeuse sangue a 17 persoas
Enxeñeria Sen Fronteiras

Boletín Oficial ESFeiro. Febreiro 2026

CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

   O mes de xaneiro arrincou tranquilo tralo Nadal, pero foi collendo ritmo rapidamente e, dentro do programa Hackers Sen Fronteiras (onde traballamos nos centros de secundaria e FP), houbo unha formación sobre radio no IES Ánxel Fole. Tamén tivemos a boa nova de que o proxecto gañador do II Concurso de Iniciativas Didácticas sobre Tecnoloxía para o Ben Común, resultou tamén gañador de nada menos que dun premio a nivel nacional polo Ministerio de Educación.

    No programa de Mulleres Bravas, preparando a vindeira visita de marzo, houbo tempo para a presentación dun programa de Aprendizaxe Servizo na Facultade de Psicoloxía da USC, no que se estará colaborando durante unhas semanas. Ademais, tivemos un encontro en liña para ir preparando a axenda cunha compañeira activista de Barracón Digital, de Honduras, que visitará no mes de abril a Galicia.

   Dentro do programa de ESF no eido profesional técnico e da economía social (ESFpro), tivemos un encontro de peche da fase 1, en liña, para pensar no futuro do programa, e coñecer os resultados da diagnose que fixemos en colaboración con AoPaso. Ademais, 2 persoas da base social de ESF asistiron o un encontro sobre estratexias económicas para aparatos electrónicos sostibles e dereito a reparar, no Castelo de Santa Cruz (Oleiros).

   Os bancos de reciclaxe botaron a andar tamén neste novo ano, co de Coruña organizando xa a finais de xaneiro o primeiro obradoiro de reparación colectiva do ano, desta volta na librería A Tobeira de Oza.

   En redes, asinamos un acordo marco entre Enxeñería Sen Fronteiras e a Fundación Galicia Verde, para realizar colaboracións no eido da soberanía alimentaria e a defensa do territorio. 

   Nun novo episodio de ESFRAdio, resumimos os boletíns dos pasados meses no Boletín Sonoro de Inverno. Na web, compartimos unha historia de violencia administrativa a cargo dunha empresa de telefonía, que nos compartiu un compañeiro da base social

    No programa de ESF na universidade, mantívose en xaneiro no vestíbulo da Escola de Enxeñería Industrial da UVigo a nosa exposición «Coñeces o teu móbil?» e, na Escola Técnica Superior de Enxeñería de Compostela, un grupo de estudantes colaboradores de ESF mantiveron os cartaces que, sobre temáticas de dereito á auga e outros, puxeran en distintos puntos da escola.

    Pechamos o mes cun encontro da nosa base social para falar sobre a importancia dos coidados no activismo, para o cal contamos cun grupo específico coñecido agarimosamente como «Equipo Pegamento».

HONDURAS

    Despois do descanso de Nadal, arrancou o ano en Honduras no eixo de traballo de soberanía alimentaria e defensa do territorio planificando as vindeiras obras na restauración do sistema de lagoas de inverno, dentro do programa financiado por Cooperación Galega da Xunta de Galicia e a Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo.

MOZAMBIQUE

No mes de xaneiro continuouse traballando na formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER e no acompañamento na monitoria da seca. Neste mes houbo grandes inundacións en Mozambique con case 390.000 desprazados e 13 mortos. As inundacións afectaron a bacías de todo o país, nunha situación que pon de relevo, unha vez mais, a vulnerabilidade de Mozambique fronte este tipo de eventos -cuxa frecuencia esta a ser incrementada pro mor do cambio climático-, así como a importancia de fortalecer as Administración Rexionais da Auga de Mozambique na mellora das súas capacidades para modelizar e xestionar inundacións.

ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Vídeo de relatorio. The biggest carbon problem in a cold climate transformed into a regenerative solution. 1h 56min

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio


Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o desenvolvemento humano

RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA

    Este mes: documental Todos somos Gaza, de Hernan Zin, e a canción asociada.

E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD

A ESF-RASE DO MES

Se unha tecnoloxía sesgada viola os dereitos humanos, estamos fabando das consecuencias dun mal deseño. A tecnoloxía non é un destino divino nin unha forza da natureza. Se a deseñamos mal, temos que asumilo e debemos correxila.
Carissa Véliz

Enxeñeria Sen Fronteiras

Aberto prazo para solicitar Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (PCR) 2026

Como cada ano por estas datas, abrimos o prazo para solicitar unha das 3 prazas do noso Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (ao que chamamos agarimosamente PCR).

Trátase dunha experiencia inmersiva de educación para a cidadanía global, coñecendo o traballo nos proxectos que apoiamos no sur de Honduras, coas organizacións hondureñas coas que colaboramos. Hai unha formación e integración previa, cunha estancia no verán en Honduras, na que ESF Galicia se fai cargo de viaxe internacional, seguro e aloxamento (manutención e gastos correntes van a cargo da persoa participante) para, á volta, contar co testemuño de primeira man das participantes, organizando actividades de sensibilización.

Este ano o programa conta con financiamento da Cooperación Galega da Xunta de Galicia, e tamén dos Fondos IRPF da Xunta de Galicia.

Pódese solicitar dende o 2 de febreiro até o 18 de febreiro.

Calquer persoa maior de idade pode solicitar praza.

Haberá un proceso de selección con dúas fases. As persoas que sexan preseleccionadas na primeira fase, pasarán a unha segunda fase con entrevistas. As candidatas seleccionadas para a entrevista serán avisadas vía telefónica o día 23 de febreiro pola tarde-noite, para ter as entrevistas o 25.

AQUÍ se poden consultar as bases, cos requisitos valorables e prazos.

Enxeñeria Sen Fronteiras

Boletín Sonoro ESFeiro. Inverno 2026

Chega o Boletín Sonoro do Inverno de 2026. Este é un programa de ESFRadio, podcast da Asociación Enxeñería Sen Fronteiras Galicia.

O formato por estación do boletín sonoro consiste en programas un pouquiño máis longos que cando era mensual (agora son uns 15 minutos), pero con máis contexto das actividades que vos contamos, e tamén das novas que nos chamaron a atención.

O boletín o esquema dos boletíns escritos de cada mes, falando das actividades realizadas en Galicia, en Honduras, en Mozambique, escolma de novas que nos chamaron a atención, recomendación artística (desta volta unha película), datas vindeiras de interese e a ESFrase do trimestre.

Pódese ver a información deste boletín sonoro ampliada nos BOE dos pasados outubro, novembro, decembro de 2025 e xaneiro 2026.

Escoitao aquí

Enxeñeria Sen Fronteiras

Violencia por parte das compañías de telefonía

Se fai un par de meses vos traiamos un caso de violencia administrativa, hoxe traémosvos un de violencia por parte da empresa privada. En concreto das compañías telefónicas, e tamén de forma secundaria por parte de compañías financeiras e das cobradoras de morosos.

Alá polo 2021, un compañeiro de Enxeñería Sen Fronteiras decidiu mudar a compañía coa que tiña contratado o servizo de fibra no seu domicilio. Fixo os trámites requiridos, que foi comunicarllo á compañía e devolver o rúter, e esta deulle un xustificante de acordo co cal devolvera correctamente o equipo. Menos mal que o noso compañeiro conservou este xustificante.

Aos poucos meses do cambio comezou a recibir cartas ameazantes reclamándolle unha suposta débeda coa compañía por non ter devolto o rúter. Estas cartas chegaban de múltiples empresas de cobradores de morosos. Ademais, recibía tamén chamadas nas que, de foi malas formas, lle reclamaban o pago desa débeda. O primeiro que lle chamou a atención é en cada carta e en cada chamada o valor da débeda subía ou baixaba. Nin que cotizara en bolsa. O que era constante era o estilo: explicábase a débeda, o importe e a conta bancaria á que debía aboarse. Tamén se indicada que en caso de non pagala, iríase aplicando un interese que aumentaría dita débeda, podendo derivar nun proceso xudicial.

Antes tal acoso, o noso compañeiro foi á tenda na que devolvera o rúter para que lle aclarasen a situación. Alí comprobaron que efectivamente devolvera o rúter correctamente (ademais de que o noso compañeiro tiña o xustificante), e que a débeda non procedía. O proceso de cartas e chamadas continuou, ata que despois de acudir un par de veces á tenda estas cesaron, polo que o noso compañeiro desentendeuse do tema.

Cal é a súa sorpresa cando, fai este ano (é dicir, xa pasaran tres anos dende que cesaran as cartas e as chamadas) , ao intentar solicitar a tarxeta desconto dunha gasolineira, esta veulle denegada. Púxose en contacto coa entidade financeira que a emitía pero esta, de moi malas formas, non lle quixo aclarar a razón da denegación. Unha semana despois volveu recibir unha carta dunha empresa de cobro a morosos reclamándolle a famosa débeda da que xa falamos. E aí foi onde atou cabos. Buscou por internet como ía isto das listas de morosos, e cal é a súa sorpresa cando se decatou que levaba tres anos na lista de morosos da ASNEF. Aí lembrouse tamén que no seu día lle denegaran a tarxeta dun supermercado, inda que daquelas non lle deu máis importancia.

O primeiro paso foi poñerse en contacto coa entidade responsable da lista de morosos, solicitando a baixa desta. A pesar do que indica a lei orgánica de protección de datos, en ningún momento se lle comunicou a súa inclusión (con nome a apelidos) no listado, cos danos e prexuízos ocasionados. Aos poucos días de solicitar a eliminación, a entidade responsable da lista de morosos confirmoulle a súa baixa, xa que a compañía de telefonía non aclarara o motivo da súa inclusión.

Tras isto, o noso compañeiro acudiu á Oficina do Consumidor do seu consello, quen lle asesorou de moi boa forma sobre como proceder. Meses despois, o Instituto Galego de Consumo e de Competencia comunicoulle a resolución do conflito a favor do noso compañeiro. Achegou tamén unha carta da compañía na que, sen admitir o erro cometido e o dano e prexuízo causado, procedía a anular a (falsa) débeda do noso compañeiro.

Deste caso podemos sacar varias conclusións:

  • A impunidade coa que operan as grandes compañías de telefonía, xa que salvo que noso compañeiro intente continuar o proceso por outra vía, á empresa non lle suporá ningunha consecuencia. Compañías que, por certo, se reparten entre practicamente catro o oligopolio de internet a nivel estatal (e incluso supraestatal),co impacto que iso supón para a nosa soberanía dixital.
  • A lacra que supón para a sociedade estas empresas de cobro de débedas que operan ao borde da lei acosando sen límites ás persoas.
  • A mala praxis coa que tamén operan as grandes financeiras, xa que está claro que no caso da solicitude da tarxeta da gasolineira, a propia compañía probablemente lle comunicou á empresa de cobro de morosos que o noso compañeiro tiña unha débeda con outra entidade, a ver se rascaban algo. É moita casualidade que despois de anos sen recibir cartas nin chamadas, xusto volva a recibilas unha semana despois.
  • E por último e máis importante. A importancia de seguir dispoñendo de servizos públicos de calidade, como a Valedora do Pobo ou as Oficinas de Consumo, que protexan aos cidadáns dos abusos da administración e das empresas, respectivamente. E xa non só que existan estes servizos públicos, se non que se lles garantan as súas plenas competencias para poder defendernos e asesorarnos.
BOE
Enxeñeria Sen Fronteiras

Boletín Oficial ESFeiro: xaneiro 2026

CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

    Decembro foi un mes intenso en Galicia. 

    Dentro do programa de ESFprofesional, organizamos a  primeira edición do Concurso de Iniciativas de tecnoloxía para o ben común aplicadas ao eido profesional, e premiouse unha iniciativa da agrupación forestal A Croa, de Camariñas, que se levará a cabo en 2026, sobre uso de aplicacións de software libre para xestión participativa de montes abandonados, así como outro de robótica hospitalaria para humanizar a atención sanitaria, do Colexio Profesional de Enxeñería Informática. Tamén compartimos o estudo sobre tecnoloxía para o ben común na Economía Social e no eido profesional da enxeñería en Galicia que fixemos en colaboración con Ao Paso. Tamén fixemos un novo podcast temático de ESFRadio, neste caso falando con persoas de diversas disciplinas para saber «Por que Altri Non?«. Varias persoas da base social participaron na manifestación de Altri Non en Santiago, convocada pola Plataforma Ulloa Viva e a Plataforma de Defensa da Ría de Arousa. Ademais, tivemos presenza no Congreso Galego de Economía Social e Solidaria en Carballo. Tivemos a boa nova da celebración dun Repair Café en Covelo, onde hai un grupiño de persoas con moito interés en mover estes temas. Seguro que haberá máis!

    No programa Hackers Sen Fronteiras (tecnoloxía para o ben común no ensino secundario galego), rematou a Fase 2, e tivemos o encontro final co profesorado colaborador. Aquí podedes ver unha crónica, onde ademais hai un resumo do acadado nestes xa 5 anos do programa. Tamén houbo un Repair Café no IES Rosalía de Castro de Compostela. Tamén houbo encontros do grupo  Mulleres Tecnólogas para organizar o 3º encontro da rede de alumnas tecnólogas, que tivo lugar tamén ao final desta fase que rematou. Encheunos de orgullo o dobre premio nacional para centros de Zas por fomentar as competencias dixitais (o IES gañou tamén o premio Hackers Sen Fronteiras 2025).

    No programa ESF na Universidade, participamos no Grupo focal proxecto D-PATTERN sobre a xestión urbana da auga e depuración descentralizada en zona de Santiago. Tamén houbo un encontro formativo con alumnado e colaboradorxs do novo Banco de Reciclaxe de Compostela, que está na Escola Técnica Superior de Enxeñería, no Campus Vida. Tivemos ademais un encontro en liña para organizar un proxecto de Aprendizaxe-Servizo no Mestrado de Videoxogos da UDC en Ferrol, e un obradoiro presencial na Escola Politécnica Superior de Enxeñería de Lugo para probar co alumnado o xogo Comuneiras, xogo didáctico de Montes Veciñais en Man Común. Pasámolo xenial!

    No programa Mulleres Bravas tivemos o segundo encontro en liña Soberanía Dixital Galicia-Honduras, coas compañeiras de Barracón Dixital. Tamén houbo un faladoiro con alumnado do Grao de Administración Pública nun proxecto de Aprendizaxe-Servizo

    Tivemos tempo de compartir reflexións sobre temas variados, como un artigo ben interesante dando voz a persoas expertas sobre Que facer cos incendios en Galicia, ou sobre a alma autoxestionaria de Galicia e e xestión comunal.  

    Houbo ademais un encontro de base social en Vigo e, como xa e tradición, a finais de mes tivemos un almorzo da base social na Coruña, e o gran encontro de Nadal, con xantar incluido, en Compostela. Tempo para reflexionar e mirar o futuro, e para celebrar o pasado.

HONDURAS

    No eixo de traballo de Soberanía Alimentaria e defensa do territorio, coa nosa socia CODDEFFAGOLF, houbo no programa de Restauración de lagunas de invierno, unha actividade de monitoreo biolóxico e outra de monitoreo hídrico. No programa de marisqueo, organizouse unha mesa de mulleres marisqueiras.

    No eixo de traballo de Dereito á Auga, tivemos coa nosa socia Mancomunidade NASMAR, a boa nova da inauguración do sistema de auga e saneamento na comunidade de Tres Piedras (municipio de El Triunfo). Ademais, agradecimos a invitación como observadoras na asemblea extraordinaria da nosa socia no programa de apoio á xestión comunitaria da auga, a Asociación Hondureña de Juntas de Agua y Saneamiento.

    Aproveitamos para darlle dende aquí a despedida á nosa compa Sandra, do equipo técnico de Honduras, e desexarlle moita sorte nos novos camiños que emprenda.

MOZAMBIQUE

    No mes de decembro tivo lugar unha nova visita técnica a Mozambique na que na que se traballou coa Administración Regional de Aguas do Sul (ARA Sul) na continuación da formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER. Con estas formacións perséguese que a ARA Sul teña capacidade para desenvolver pola súa conta devanditos estudos. Durante o mes de decembro tamén se traballou coa ARA Centro nos primeiros pasos para que no 2026 acompañe a ARA Sul nas formacións relacionadas con inundacións. Ademais, no mes de decembro traballouse na monitoria da seca coas 3 ARAs e avanzouse, cos departamentos xurídico e técnico da ARA Sul, na análise da situación normativa vinculada a xestión de inundacións.

ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o desenvolvemento humano

RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA

    Este mes toca escultura. Arte feita do que o mar xa non quere: así son as ‘Especies varadas’ de Sergio Ordóñez

E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

  • 1 de xaneiro: Día do Dominio Público
  • 12 de xaneiro: Día internacional polo decrecemento
  • 17 de xaneiro. Tercer sábado de xaneiro. Día da Loita da Veciñanza Comuneira na Defensa do Monte Veciñal
  • 26 de xaneiro: Día Mundial da Educación Ambiental
  • 28 de xaneiro: Día Europeo da Protección de Datos
  • 30 de xaneiro: libraría A Tobeira de Oza. A Coruña. 17:30-20:30h
  • 2 de febreiro: Día dos Humedais

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD

A ESF-RASE DO MES

    Un sorriso amable, unha palabra prometedora, un pouco de calor no corazón, unha perspectiva humana, a liberdade ou, máis ben, o dereito que posúe o individuo a escoller el mesmo o camiño por onde se adentrará, sen corda, nin cadea, nin barreiras. Foi necesario moi pouco, mais ese pouco é todo. Se conseguides cambiar o clima da vosa aula, se deixades que se desenvolva a libre actividade, se sabedes quentar un pouco os corazóns cun raio de luz que suscite a confianza e a esperanza, superaredes o traballo de soldado e o voso traballo renderá ao cento por cento. 

Célestin Freinet. Pedagogo   

Enxeñeria Sen Fronteiras

¿Qué hacer con los incendios en Galicia? 5 expertas opinan

Este año, tras la ola de incendios que asoló muchas zonas del noroeste de la península, quisimos pararnos a reflexionar más en detalle sobre este fenómeno.

Como parte de nuestro programa de Tecnología para el Bien Común en el ámbito Profesional de la Ingeniería y de la Economía Social (ESFPro), le encargamos a Lucía Ferro, colaboradora de ESF que le tenía muchas ganas a este tema, que entrevistase a personas de distintos ámbitos y disciplinas para ver sús aproximaciones.

Lucía habló con:

  • Emilio Díaz Varela (profesor de ordenación del territorio en la USC)
  • Mar Pérez Fra (economista especializada en el ámbito de la política agraria y profesora en la USC),
  • Isabel Villalba Seivane (secretaria general del Sindicato Labrego Galego),
  • Sandra Otero Sanmiguel (ingeniera forestal en la empresa privada)
  • Lourenzo Fernández Prieto (catedrático de historia contemporánea de la USC )

Las compañeras de O Salto y de El Salto tuvieron a bien publicar el artículo en dos partes, tanto en gallego como en castellano. A continuación los podéis disfrutar, como parte de ese material para reflexión más pausada que estamos tratando de promover en este fin de año (junto con el podcast sobre Altri ou la lectura sobre gestión comunitaria de los bienes).

Gallego

Castellano

(Fotografía: Lucía Ferro)

Enxeñeria Sen Fronteiras

Estudo sobre tecnoloxía para o ben común na Economía Social e no eido profesional da enxeñería en Galicia

Ao longo dos últimos meses, estivemos analizando, man a man coas compas de AoPaso, a presenza da tecnoloxía para o ben común e os dereitos humanos nos ámbitos profesionais da enxeñería e a economía social de Galicia, como parte do Programa ESFPro.

Velaquí algunhas das conclusións do estudo:

1️⃣ Existe moito interese pola tecnoloxía para o ben común
2️⃣ A aplicación de boas prácticas está condicionada polo custo económico e polo descoñecemento de ferramentas e conceptos clave.
3️⃣ As persoas vinculadas coa economía social amosan unha maior conexión entre valores persoais e organizacionais.
4️⃣ Os colexios profesionais piden formación específica sobre tecnoloxía para o ben común e dereitos humanos.
5️⃣ Hai moita disposición para traballar en rede.

Cara aí camiñaremos!

Se queres sabelo todo, descarga o estudo AQUÍ

ESFpro conta co financiamento da Xunta de Galicia, a través de Cooperación Galega e de Fondos IRPF da casiña solidaria.