Investigación sobre salud en Honduras. ¿Por qué tanta enfermedad renal crónica?



La pasada semana hubo en Honduras una visita muy esperada. Acacia Naves, de la Universidade da Coruña, lidera un proyecto financiado por Cooperación Galega y ejecutado en alianza con la Universidad Nacional Autónoma de Honduras (UNAH), la Universidad de Santiago de Compostela y la Universidad de Miño (Portugal). Es un proyecto de la convocatoria de investigación en cooperación, en la que ESF no participamos directamente, pero en el que colaboramos muy activamente porque el objetivo es arrojar luz sobre un tema que se detectó en nuestros proyectos con Nasmar, CODDEFFAGOLF y Asociación Hondureña de Juntas Administradoras de Sistemas de Agua (AHJASA), en el sur del país.

La altísima incidencia de enfermedad renal en algunos puntos críticos o comunidades particulares no tiene todavía una causa identificada. En esos lugares coinciden niveles muy altos de cadmio en el agua subterránea que abastece a las comunidades, llegando hasta treinta veces el máximo recomendable según la normativa de agua. Se sabe que el cadmio influye mucho en el daño renal, pero también podría haber otras causas, y no se ha demostrado que la responsabilidad directa sea de este metal.

El cadmio es bioacumulativo. Si está presente en el agua o en el suelo, se acumula en los cultivos, en los animales y en el cuerpo humano, pudiendo causar daño de esa manera.

Por eso, esa semana se llevó a cabo una campaña de recogida de suelo y agua en distintos puntos de muestreo, además de vegetales cultivados en la zona, lácteos y huevos. Se tomaron muestras de biopsia y sangre de gallinas y un cerdo, y también se extrajo sangre humana de personas con daño renal.

A partir de estas muestras se intentará responder a dos preguntas principales:

  1. ¿El cadmio está disuelto en el agua o está unido a partículas? Si está ligado a partículas, quizá un filtro físico bastaría para eliminarlo o reducirlo considerablemente.
  2. ¿Cómo funciona la cadena de bioacumulación desde el suelo o el agua hasta el ser humano? Si se logra demostrar esta cadena, se establecería una relación directa que, con futuras biopsias humanas, podría confirmar al cadmio como inductor del aumento de la enfermedad renal. También se quiere distinguir si hay daño a nivel de glomérulos o de túbulos en el riñón. Un tipo de daño podría deberse más a la leishmania (un protozoo parásito) , y otro se puede deber más a metales pesados.

Al inicio de la estancia, hubo un encuentro en Tegucigalpa en la UNAH y también con personas de la cooperación española (AECID).

El primer día en el sur se hizo una reunión de planificación y logística. También hubo momento para socializar el inicio de la investigación sobre el cadmio con los principales actores relacionados con el agua y la salud, especialmente con la enfermedad renal crónica.

Se visitaron las comunidades de El Sartenejal y El Matearal, donde ya se había detectado una concentración elevada de cadmio y alta incidencia de enfermedad renal, y se tomó un punto de control en Caridad, donde la incidencia es menor. Asistieron personas de distintas instancias del Estado para formarse en la toma y manejo de muestras, así como en su tratamiento de laboratorio y análisis posterior, de manera que en el país quede personal capacitado para continuar con estos estudios. En El Sartenejal se tomó muestras de suelo y agua, así como análisis del terreno para identificar el circuito del agua. Una de las fincas era de cultivo de maíz, y además de muestras de suelo se tomaron también de la cosecha de maíz, para ver si el Cadmio está en el suelo y si pasa del suelo a los granos. Se les extrajo sangre a 25 personas en El Sartenejal. De 300 habitantes, 25 con daño renal, es un porcentaje elevadísimo.

En ambas comunidades se han formado equipos de trabajo con personas locales que acompañaron la toma de muestras. Gente que antes era reacia a participar en análisis del agua de sus pozos ahora está colaborando al máximo. Sin embargo, había una zona donde existía mucha desinformación, promovida por intereses particulares de algunas personas con actividad económica que no quieren que se conozca la composición del agua por miedo a que se limite su negocio. Esto genera la difusión de información falsa entre la comunidad. En esos casos se puede acceder gracias a la confianza que las mujeres comunitarias tienen en nuestra socia CODDEFFAGOLF.

También nuestras otras dos socias, Mancomunidad NASMAR y AHJASA, están apoyando de diferentes formas, lo que está resultando de gran ayuda.

En Caridad se extrajo sangre a 17 personas voluntarias y se tomaron muestras de agua de los depósitos de la comunidad.

En paralelo, las enfermeras de la secretaría de salud hicieron entrevistas a encuesta para personas con algún resultado de daño en el riñón (lo que se conoce con el nombre de Anamnesis: la entrevista clínica inicial estructurada donde el profesional de la salud recopila la historia médica, síntomas, antecedentes familiares y hábitos de vida del paciente). Luego estuvieron procesando análisis de química sanguínea: urea, creatividad, colesteroles, glucosa,… de hematocrito y otros parámetros.

La diabetes y la hipertensión pueden derivar en enfermedad renal, pero también al revés, que la enfermedad renal puede ser la que provoque diabetes e hipertensión. La eterna pregunta de qué fue antes, ¿el huevo o la gallina? Se tiende a pensar más en el primer caso en general, porque es el más común en los países donde la ERC está más estudiada (países ricos, donde la diabetes, la obesidad y la hipertensión se han investigado ampliamente como causas que derivan en enfermedad renal crónica). El nefrólogo de la región pensaba en la segunda opción, pero le costaba que su hipótesis fuese tomada en cuenta. Ahora, con el apoyo de este gran equipo, empieza a darse la vuelta a la hipótesis tradicional: el cadmio podría provocar enfermedad renal crónica y, como consecuencia secundaria, diabetes e hipertensión. Incluso se plantea que el cadmio podría causar diabetes directamente sin tener un origen en la dieta.

A pesar de todo el azufre que se consume aquí, coinciden en que eso no genera estos niveles de enfermedad. El foco en los metales pesados parece más evidente, pero todavía es pronto. Habrá que esperar a los resultados. Tocan cuatro o cinco meses de espera.

La socialización se hizo en el local de AHJASA. Hubo una muy buena participación, muchas consultas e intercambio de opiniones.

La Secretaría de Salud con su programa de vigilancia de la enfermedad renal va a ampliar hipótesis de trabajo, pero también tenemos a las investigadoras ya ampliando el equipo y buscando financiación por otras vías. Han manifestado públicamente su compromiso en tener conclusiones sobre las causas de la enfermedad renal tan alta. De hecho ya han estado contactando a otros profesionales. Como dice una de las participantes, es un proyecto de investigación de «salud global», concepto que se empieza a usar para describir esta visión holística o completa de los parámetros que pueden afectar a un problema de salud.

Boletín Oficial ESFeiro. Febreiro 2026

CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

   O mes de xaneiro arrincou tranquilo tralo Nadal, pero foi collendo ritmo rapidamente e, dentro do programa Hackers Sen Fronteiras (onde traballamos nos centros de secundaria e FP), houbo unha formación sobre radio no IES Ánxel Fole. Tamén tivemos a boa nova de que o proxecto gañador do II Concurso de Iniciativas Didácticas sobre Tecnoloxía para o Ben Común, resultou tamén gañador de nada menos que dun premio a nivel nacional polo Ministerio de Educación.

    No programa de Mulleres Bravas, preparando a vindeira visita de marzo, houbo tempo para a presentación dun programa de Aprendizaxe Servizo na Facultade de Psicoloxía da USC, no que se estará colaborando durante unhas semanas. Ademais, tivemos un encontro en liña para ir preparando a axenda cunha compañeira activista de Barracón Digital, de Honduras, que visitará no mes de abril a Galicia.

   Dentro do programa de ESF no eido profesional técnico e da economía social (ESFpro), tivemos un encontro de peche da fase 1, en liña, para pensar no futuro do programa, e coñecer os resultados da diagnose que fixemos en colaboración con AoPaso. Ademais, 2 persoas da base social de ESF asistiron o un encontro sobre estratexias económicas para aparatos electrónicos sostibles e dereito a reparar, no Castelo de Santa Cruz (Oleiros).

   Os bancos de reciclaxe botaron a andar tamén neste novo ano, co de Coruña organizando xa a finais de xaneiro o primeiro obradoiro de reparación colectiva do ano, desta volta na librería A Tobeira de Oza.

   En redes, asinamos un acordo marco entre Enxeñería Sen Fronteiras e a Fundación Galicia Verde, para realizar colaboracións no eido da soberanía alimentaria e a defensa do territorio. 

   Nun novo episodio de ESFRAdio, resumimos os boletíns dos pasados meses no Boletín Sonoro de Inverno. Na web, compartimos unha historia de violencia administrativa a cargo dunha empresa de telefonía, que nos compartiu un compañeiro da base social

    No programa de ESF na universidade, mantívose en xaneiro no vestíbulo da Escola de Enxeñería Industrial da UVigo a nosa exposición «Coñeces o teu móbil?» e, na Escola Técnica Superior de Enxeñería de Compostela, un grupo de estudantes colaboradores de ESF mantiveron os cartaces que, sobre temáticas de dereito á auga e outros, puxeran en distintos puntos da escola.

    Pechamos o mes cun encontro da nosa base social para falar sobre a importancia dos coidados no activismo, para o cal contamos cun grupo específico coñecido agarimosamente como «Equipo Pegamento».


HONDURAS

    Despois do descanso de Nadal, arrancou o ano en Honduras no eixo de traballo de soberanía alimentaria e defensa do territorio planificando as vindeiras obras na restauración do sistema de lagoas de inverno, dentro do programa financiado por Cooperación Galega da Xunta de Galicia e a Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo.


MOZAMBIQUE

No mes de xaneiro continuouse traballando na formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER e no acompañamento na monitoria da seca. Neste mes houbo grandes inundacións en Mozambique con case 390.000 desprazados e 13 mortos. As inundacións afectaron a bacías de todo o país, nunha situación que pon de relevo, unha vez mais, a vulnerabilidade de Mozambique fronte este tipo de eventos -cuxa frecuencia esta a ser incrementada pro mor do cambio climático-, así como a importancia de fortalecer as Administración Rexionais da Auga de Mozambique na mellora das súas capacidades para modelizar e xestionar inundacións.


ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Vídeo de relatorio. The biggest carbon problem in a cold climate transformed into a regenerative solution. 1h 56min

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio


Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o desenvolvemento humano


RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA

    Este mes: documental Todos somos Gaza, de Hernan Zin, e a canción asociada.


E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


A ESF-RASE DO MES

Se unha tecnoloxía sesgada viola os dereitos humanos, estamos fabando das consecuencias dun mal deseño. A tecnoloxía non é un destino divino nin unha forza da natureza. Se a deseñamos mal, temos que asumilo e debemos correxila.
Carissa Véliz

Sempre na loita

Levo sen sentir ansiedade no corpo dende que cheguei aquí. Será polos ritmos máis tranquilos, pensei nun comezo. E pode ser que iso tamén inflúa. Pero agora, co paso do tempo, decateime de que a diferenza non está tanto na velocidade á que se vive, senón no lugar que unha ocupa dentro desta realidade.

A medida que fun coñecendo máis de preto as historias que sosteñen este territorio, entendín que a calma das conversas e rutinas case nunca se traspasa aos corpos. Como van sentir acougo persoas que sosteñen incerteza diaria e que levan no corpo o peso da resistencia?

Nestas últimas semanas da miña estadía PCR tiven a sorte de poder sentarme a escoitar, con emoción nos ollos e gratitude na curva dos meus beizos, a persoas que agora admiro profundamente; auténticas referentes para min. Hai algo profundamente político en escoitar con calma. En deixar que a historia se conte ao seu propio ritmo.

APRENDÍN da man dalgunhas das fundadoras e fundadores de CODDEFFAGOLF. Persoas xa moi maiores que, coa súa memoria intacta e as súas peles marcadas por décadas de loita, ameazas e organización, manteñen unha aposta firme por defender un legado que segue en construción.

«Puedo decir que estuvimos padeciendo miedo, estuvimos padeciendo a veces hambres, hemos llorado… Todos los promotores. Sol, desvelos, lágrimas por los compañeros muertos. Pero siempre nosotros nunca dijimos atrás. Lo enterraron.
Entiérrenlo y lo vamos a visitar después días y vamos a adelante. Nos reunimos tal día, y hasta que logramos el objetivo. A Dios gracias.
«– Don Juan Ángel Ortiz

Os relatos, duros e honestos, que compartiron conmigo devolven á entidade a súa esencia como organización de base social; algo que se debe manter sempre presente. Esta foi unha das moitas ensinanzas que recibín de Modesto quen, coa súa xenerosidade e humildade, me acompañou ao longo de todo este proceso. Horas de conversa que xa forman parte do lugar ao que volver cando precise lembrar por que importa o colectivo.

VIVÍN uns días en La Flor, unha pequena comunidade pescadora golpeada pola contaminación das augas e polas prácticas extractivistas de grandes empresas. Abríronme as portas das súas casas e asembleas, compartiron todo -e máis- conmigo e fixéronme sentir parte, aínda sabendo que eu só estaba de paso.


Aproveitando a marea do roibén, preparamos coidadosamente os aparellos e lanzamos o cordel ao mar: un exercicio de responsabilidade e convivencia, un xogo de paciencia e supervivencia, unha aposta admirable por construír outro presente.


En Amapala, as marisqueiras organizadas en distintos grupos de mulleres tamén son mestras neste equilibrio. Con elas puiden ver de preto o proceso da sardiña (como se colle nos chiqueros e como se sala despois) e os monitoreos de bivalvos que levan realizando desde 2019, tras aquela gran mortalidade que arrasou curiles, ameixas, churrias e cascos de burro.
Para min o máis impactante non foi a técnica en si, se non poder achegarme ao coñecemento profundo que conteñen as súas mans; un saber e soberanía da que depende a vida de moitas comunidades.


XOGUEI con defensoras ambientais e lideresas comunitarias no II Encontro de Mulleres Bravas. Pouco antes de facer as maletas, tiven a oportunidade de organizar a segunda xuntanza das participantes do proxecto; o que resultou ser unha das vivencias máis bonitas da miña estadía.


Este encontro naceu coa vontade de crear de novo (por segundo ano consecutivo) un espazo de acorpamento e coidado, no que poder parar e sentirse sostidas. E así que o sentimos… Xogamos, falamos, rimos, debatemos e cantamos. Pero, sobre todo, recoñecéronse e valoráronse: mulleres que poñen o corpo na defensa da vida, con todo o que iso conleva.

Viñeron de territorios diversos e dispares entre si, e con historias de vida únicas e, malia iso, as loitas que comparten son enormes: as presións das grandes empresas (camaroneiras, mineiras, etc.), os sobornos e divisións dentro das propias comunidades, o machismo instaurado, a escasa vontade política para protexer os bens comúns, o avance do propio cambio climático, os residuos… E, entre todo iso, a carga invisible dos coidados.

Que estamos facendo, como institucións e como sociedades, para salvagardar as vidas das defensoras dos dereitos? Precísanse mecanismos reais de protección. Porque defender o territorio aquí implica expoñerse, asumir riscos e convivir co medo.


Nese mesmo espazo puxemos o coidado no centro. Detivémonos a pensar que lugar ocupa o autocoidado nas nosas vidas, que queremos que habite no noso espazo persoal, e no desafío de sosterse no colectivo sen desaparecer como individuos. Emerxeron preocupacións e cansancios acumulados, pero tamén afloraron e celebramos moitos logros e orgullos. E, rodeando todo o encontro, houbo moito amor. E cando estamos falando de loita, habitar estes termos, é dunha gran sabedoría.


Cando cheguei a Honduras escribín que aquí todo parecía ir máis amodo. Agora decátome de que a tensión é continua: as ameazas, o mar que cambia, a terra que se esgota, as decisións que outros toman dende lonxe pero que impactan. E entendo agora que o meu privilexio é tamén unha responsabilidade, para vivir, acorpar e acompañar sempre na loita.

Podes escoitar o consagrado Himno Mulleres Bravas, creado no primeiro encontro no 2024, cantado tamén nesta ocasión: aquí.

Aberto prazo para solicitar Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (PCR) 2026

Como cada ano por estas datas, abrimos o prazo para solicitar unha das 3 prazas do noso Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (ao que chamamos agarimosamente PCR).

Trátase dunha experiencia inmersiva de educación para a cidadanía global, coñecendo o traballo nos proxectos que apoiamos no sur de Honduras, coas organizacións hondureñas coas que colaboramos. Hai unha formación e integración previa, cunha estancia no verán en Honduras, na que ESF Galicia se fai cargo de viaxe internacional, seguro e aloxamento (manutención e gastos correntes van a cargo da persoa participante) para, á volta, contar co testemuño de primeira man das participantes, organizando actividades de sensibilización.

Este ano o programa conta con financiamento da Cooperación Galega da Xunta de Galicia, e tamén dos Fondos IRPF da Xunta de Galicia.

Pódese solicitar dende o 2 de febreiro até o 18 de febreiro.

Calquer persoa maior de idade pode solicitar praza.

Haberá un proceso de selección con dúas fases. As persoas que sexan preseleccionadas na primeira fase, pasarán a unha segunda fase con entrevistas. As candidatas seleccionadas para a entrevista serán avisadas vía telefónica o día 23 de febreiro pola tarde-noite, para ter as entrevistas o 25.

AQUÍ se poden consultar as bases, cos requisitos valorables e prazos.