Comunidades enerxéticas: traendo a gobernanza enerxética aos territorios

Queremos compartir algunhas ideas que saíron no ciberfaladoiro que tivemos hai uns días sobre Comunidades enerxéticas: traendo a gobernanza enerxética aos territorios

  • Mencionouse que, aínda que hai comunidades enerxéticas co promotor «gran empresa», en realidade Comunidade enerxética empeza por «comunidade». Non é só autoconsumo, senón tamén xenerar comunidade entre as persoas dun mesmo territorio.
  • As comunidades de montes veciñais en man común teñen moito potencial para isto en Galicia. O monte é do conxunto das persoas comuneiras polo feito de vivir na parroquia, e os aproveitamentos son decididos pola comunidade.
  • Pero as comunidades de montes non poden solicitar ser comunidades enerxéticas como tales, por non ter entidade xurídica axeitada para iso. En Tameiga seguen insistindo, pero outras buscaron outros camiños (constituirse en cooperativas enerxéticas, etc.).
  • Estanse dando, así, moitos ataques a este tipo de tenza privada colectiva (en augas, enerxía, madeira e mesmo en querer impedir que xestionen solo industrial, como ultimamente). Chégase á violencia administrativa, xogan cos tempos reducindo todo o que sexa participación cidadá (ou alegacións ante agresións ao territorio por proxectos «estratéxicos» que de pronto corren moitísima prisa), burocracia axfisiante para as comunidades…
  • Existen nalgunhas zonas Oficinas de Transformación Comunitaria, financiadas polo goberno con fondos de distintos tipos. Asesoran e está moi ben para tema técnico, aínda que dependen moito da visión do persoal técnico encargado das mesmas (algunhas poden ter unha visión de apoio comunitario, e en cambio outras centrarse máis en que sexa promoción dende empresas).
  • Por que na universidade on se prepara para esa promoción comunitaria que se precisa en entidades como comunidades de Montes Veciñais en Man Común, augas, enerxía…? Hai que meter presión nos cambios de plans de estudos para meter esta visión. Esa xestión comunitaria (co potencial que temos en Galicia coas comunidades de montes), pensamos que é moito máis democrática (aínda que se poida complicar), e se reparten mellor os recursos e beneficios que se concentra en grandes empresas.
  • Mencionouse a posibilidade de diversifición enerxética apostando mesmo pola hidráulica mecánica como solución de baixa tecnoloxía (recuperar muíños, que xa hai algún caso).
  • Tamén se fixo referencia a que pode haber empresas privadas vinculadas ao territorio dende hai anos na distribución, que facilita moito máis que as grandes a xestión (soen ser empresas pequenas, que proveñen precisamente de iniciativas en zonas máis apartadas onde ás grandes non lles era «rentable» entrar). Parece que a vinculación ao territorio é clave, e pode facer os procesos máis empágitos que a despersonalización que traen as empresas deslocalizadas que buscan maximizar beneficios a partir dun servizo básico (o mesmo enerxía, que auga, alimentación…).
  • Emprazámonos para un seguinte encontro, xa de tipo máis técnico, para saber que é preciso facer para crear unha comunidade enerxética. O máis seguro que o deixemos xa para despois do verán e fagamos algo máis «serio», con formacións contando con compañeiras de comunidades enerxéticas xa en marcha por Galicia adiante (e pagándolles pola súa sabedoría, que tamén xa está ben de tanto traballo de balde…).

Nuevo TFM: Estudio hidrológico e hidráulico de las lagunas de invierno en Honduras

Dentro del programa de ESF na Universidade y del de Restauración de Lagunas de Invierno en Honduras, en colaboración con persoal docente e investigador de la red Artigo9Tech, se acaba de presentar un nuevo TFM para el Máster Universitario en Gestión Sostenible del Agua: Estudio hidrológico e hidráulico de las lagunas de invierno en Honduras, a cargo de la estudante Lucía González Ribeiro, con dirección de Esteban Sañudo Costoya y Acacia Naves García-Rendueles.

¡Felicidades a la nueva titulada!

A continuación dejamos un resumen del trabajo. Si tienes interés en consultarlo, contáctanos.


Las lagunas de invierno son ecosistemas acuáticos estacionales que se forman en depresiones costeras de las zonas de manglar durante la época lluviosa y están conectadas con el mar a través de canales o esteros. En la costa sur de Honduras, son vitales en el sector pesquero tradicional y para la economía local debido a su alta productividad natural.


El presente Trabajo de Fin de Máster desarrolla un modelo hidrológico e hidráulico con el software Iber para la cuenca del Río Negro, situada en la zona de manglar del Golfo de Fonseca en las costas pacíficas de Honduras y Nicaragua, para el análisis de la laguna de invierno de La Berbería. Este modelo constituye una herramienta de apoyo a los proyectos de restauración de los ecosistemas de las lagunas de invierno de la zona impulsados por ESF y CODDEFFAGOLF.

El modelo reproduce la oscilación del nivel del mar y su influencia en la zona costera y, simultáneamente, la generación de escorrentía como consecuencia de las precipitaciones y su flujo por toda la cuenca. Ante la escasez de datos precisos de la zona de estudio, el modelo integra información satelital, predicciones de marea y precipitación distribuida espacialmente obtenida de modelos meteorológicos regionales. La simulación presentada incluye un evento de fuerte intensidad de 15 horas y se extiende durante 4 días. Los resultados describen el comportamiento hidrológico de la cuenca después de precipitaciones importantes y la acumulación de agua en la zona de manglar, piscinas acuícolas de las camaroneras (piscina de cría de langostinos ya estudiadas en otros trabajos) y la laguna de a Berbería, del mismo orden que la observada en campo.


El modelo constituye un punto de partida para que, en el marco de proyectos de cooperación futuros, se completen los datos disponibles y pueda ser utilizado como una herramienta para la planificación y toma de decisiones en la gestión de la laguna.

Pantalla de ordenador cun indicador de velocidade de rede

Consideraciones sobre necesidades básicas de ancho de banda para un acceso mínimo a Internet orientado a las comunicaciones esenciales

No es que Internet sea un derecho humano reconocido, pero actualmente su “no acceso” puede generar condiciones de injusticia social debido a la desigualdad de oportunidades y de derecho a la información. Sin entrar en consideraciones más vinculadas a la gobernanza de la Red, como la neutralidad de Internet, que no son objeto de este artículo aunque también nos interesan mucho, desde el Grupo de Soberanía Digital de Ingeniería Sin Fronteras Galicia han querido aportar ideas sobre ese acceso mínimo recomendado, además de aclarar algunos conceptos importantes relacionados.

1. Introducción y objetivos


El presente documento tiene por objeto analizar y determinar cuáles son las condiciones técnicas mínimas de conectividad necesarias para garantizar un acceso a Internet que cubra los usos básicos de comunicación en la actualidad. El estudio toma como referencia el marco normativo vigente en España en materia de servicio universal de telecomunicaciones, así como las tendencias tecnológicas y sociales que afectan a la definición de ancho de banda, latencia y fiabilidad como indicadores de la calidad del acceso.

    El propósito final es contribuir a la definición de un suelo mínimo de conectividad —suficiente, estable y equitativo— que pueda servir tanto para el diseño de políticas públicas como para el seguimiento de indicadores de brecha digital en territorios con diversas realidades de infraestructura.

    2. Marco normativo y contexto actual


    Según el Informe sobre el Servicio Universal elaborado por la Secretaría de Estado de Digitalización e Inteligencia Artificial y por la Secretaría de Estado de Telecomunicaciones e Infraestructuras Digitales (Avance Digital, Gobierno de España), se establece que la conexión básica incluida en el servicio universal debe ofrecer una velocidad mínima de 10 Mbps descendentes.

      Esta cifra fue fijada con la finalidad de asegurar el acceso a servicios fundamentales de comunicación e información, tales como:

      • Navegación por Internet y correo electrónico.
      • Acceso a contenidos audiovisuales en flujo continuo (streaming).
      • Realización de videollamadas y participación en redes sociales.
      • Uso de servicios públicos digitales y administrativos en línea.

      No obstante, la normativa no especifica de manera expresa el caudal mínimo ascendente, lo cual resulta limitante en un contexto de comunicación bidireccional donde la participación activa (emisión de vídeo, transferencia de archivos, trabajo colaborativo en la nube, etc.) requiere simetría de ancho de banda.

      3. Parámetros técnicos principales

      3.1. Ancho de banda
      El ancho de banda es la capacidad de transmisión de una conexión, expresada en megabits por segundo (Mbps). Determina el volumen de información que puede circular simultáneamente entre el dispositivo del usuario y la red.

      Teniendo en cuenta los usos domésticos y profesionales más comunes, se considera que 10 Mbps por persona suponen una velocidad adecuada para cubrir las necesidades básicas de comunicación, incluyendo:

      • Navegación y descarga de contenidos ligeros (<1 Mbps).
      • Videoconferencia de alta definición (entre 3 y 4 Mbps bidireccional).
      • Reproducción de contenido audiovisual 1080p (~5 Mbps descendente).
      • Subida y descarga de documentos y datos de tamaño medio (2–5 Mbps).

      El criterio de ancho de banda por persona, y no por hogar, permite una mejor adaptación a escenarios con un número variable de dispositivos simultáneos. La restricción real no suele venir por la velocidad contratada, sino por la capacidad del router y la gestión interna de la red local.

      3.2. Simetría de conexión
      El desarrollo de servicios telemáticos (teletrabajo, educación a distancia, videocomunicación, almacenamiento en la nube) requiere velocidades simétricas, en las cuales las tasas de subida y bajada sean equivalentes. Las conexiones asimétricas, propias de tecnologías antiguas como el ADSL, limitan la capacidad de interacción y reducen la calidad de la experiencia de usuario.

      Se recomienda, por tanto, que el ancho de banda mínimo garantizado de 10 Mbps se refiera tanto al canal descendente como al ascendente, especialmente en ámbitos profesionales o educativos.

      3.3. Latencia
      La latencia o tiempo de retardo (expresado en milisegundos, ms) mide el intervalo medio que tardan los paquetes de datos en viajar de un punto a otro de la red y volver. Es un indicador clave de la calidad percibida en la comunicación en tiempo real.

      Los valores orientativos son los siguientes:

      • <30 ms: excelente (videoconferencias y juegos en tiempo real).
      • 30–100 ms: aceptable para comunicación interactiva.
      • 150 ms: deterioro significativo de la fluidez en conversaciones y retransmisiones.

      Por tanto, el servicio universal debería incorporar un parámetro de latencia máxima recomendada, ya que de poco sirve un alto ancho de banda si la comunicación sufre retardos perceptibles o fluctuaciones bruscas (jitter).

      4. Fiabilidad y continuidad de servicio


      La disponibilidad efectiva de la conexión (uptime) es un elemento crítico. El acceso debe estar operativo, sin interrupciones ni microcortes, durante la práctica totalidad del tiempo. Se recomienda un uptime superior al 99% anual.

        Los principales factores que comprometen la fiabilidad son:

        • Limitación de equipos terminales (routers domésticos con máximo de dispositivos conectables).
        • Saturación local en horarios de alta demanda.
        • Deficiencias en la red troncal o en el acceso rural.

        Un conjunto elevado de desconexiones cortas (“microcortes”) puede imposibilitar videoconferencias o tareas de trabajo en remoto, incluso cuando la velocidad media sea suficiente.

        La normativa del servicio universal debería incorporar también este tipo de indicadores de disponibilidad y estabilidad para evitar un cumplimiento meramente nominal.

        5. Consideraciones sobre gobernanza y neutralidad


        La gobernanza del acceso se refiere a la capacidad de control y gestión de las infraestructuras y servicios digitales, tanto por parte de las administraciones como de los operadores privados. Al igual que en el suministro de agua, es relevante determinar “quién puede cerrar el grifo” o limitar el flujo de información.

          Aspectos como la neutralidad de la red, la ausencia de bloqueos y el derecho a la privacidad son condiciones necesarias para que el servicio tenga valor social. Sin garantías en esta materia, una conexión técnicamente adecuada podría carecer de validez como herramienta de comunicación y participación ciudadana.

          6. Evolución temporal del criterio de dotación


          La definición de una dotación fija de ancho de banda (10 Mbps) garantiza cierta estabilidad regulatoria, pero puede resultar obsoleta a corto plazo debido a la rápida evolución de la oferta comercial y a las crecientes exigencias de las aplicaciones.

            Un enfoque alternativo sería establecer el mínimo del servicio universal como un porcentaje de la velocidad media comercial disponible. Por ejemplo:

            • Cuando la media de mercado sea de 100 Mbps → dotación mínima 10 Mbps.
            • Cuando suba a 200 Mbps → dotación mínima 20 Mbps.

            Este modelo porcentual:

            • Mantiene una proporcionalidad dinámica entre el acceso básico y la oferta general.
            • Ayuda a reducir la brecha digital relativa, evitando que el suelo de conectividad quede desfasado mientras el resto del mercado avanza.
            • Simplifica la revisión periódica de estándares sin precisar renegociaciones legislativas continuas.

            No obstante, implica definir criterios transparentes de cálculo de la “media de oferta económica tipo”, así como su actualización temporal.

            7. Brecha digital territorial


            Los indicadores de cobertura muestran desigualdades territoriales persistentes. Datos de 2024 señalaban que Galicia era la comunidad autónoma española con menor índice de población con acceso a banda ancha de 30 Mbps. En 2021 ya se situaba entre las tres peores posiciones.

              Estas diferencias no responden únicamente a factores geográficos, sino también a la rentabilidad económica de las infraestructuras y a la planificación del despliegue.

              A nivel de política pública, resulta esencial priorizar:

              • El despliegue en zonas rurales y costeras dispersas.
              • La oferta de alternativas tecnológicas mixtas (fibra, radioenlace, satélite, 5G fijo).
              • Programas de financiación y apoyo técnico para instituciones educativas y pequeñas entidades locales.

              Garantizar el acceso universal en condiciones equivalentes es una condición indispensable para evitar que la localización geográfica determine la participación ciudadana y el desarrollo económico.

              8. Reflexión sobre tendencias de consumo y sostenibilidad


              El mercado tiende a potenciar una dinámica de “más velocidad, más consumo”, donde las páginas y servicios aumentan su peso de datos a medida que las redes se hacen más rápidas. Esta lógica conlleva un incremento continuado en la demanda de recursos energéticos y materiales, así como una obsolescencia acelerada de equipos.

                En este contexto, es pertinente valorar la viabilidad de una Internet básica y sostenible, con servicios optimizados para bajos anchos de banda y consumos moderados. Tal enfoque podría formar parte de una estrategia de bajo impacto tecnológico (“low-tech Internet”) orientada a la reducción de la huella digital y a la democratización del acceso.

                9. Conclusiones

                • Ancho de banda mínimo: 10 Mbps por persona constituye una referencia válida para cubrir usos básicos de comunicación. Debe tender a ser simétrico.
                • Latencia y estabilidad: deberían fijarse valores máximos (≤100 ms recomendados) y requerir una disponibilidad anual superior al 99%.
                • Fiabilidad y gobernanza: es necesario incorporar parámetros de continuidad y preservar la neutralidad de la red.
                • Revisión de la dotación: se propone estudiar una fórmula de actualización porcentual vinculada a la oferta media nacional.
                • Reducción de la brecha digital: el acceso universal debe asegurar equivalencia territorial y tecnológica.
                • Sostenibilidad: promover un modelo de conectividad suficiente, eficiente y dentro de límites ambientales razonables.

                La conectividad básica no debe concebirse como un lujo ni como una prestación mínima estática, sino como un derecho dinámico de inclusión digital. Garantizar una Internet funcional, libre y equitativa es condición indispensable para la participación ciudadana plena en el siglo XXI.

                10. Referencias

                • Gobierno de España (2025). Informe sobre el Servicio Universal de Telecomunicaciones. Secretaría de Estado de Digitalización e Inteligencia Artificial, Secretaría de Estado de Telecomunicaciones e Infraestructuras Digitales. https://avance.digital.gob.es/es-es/servicios/informeuniversal/paginas/index.aspx
                • Praza Pública (2024). Galicia, territorio con más población sin acceso a banda ancha. https://praza.gal/ciencia-e-tecnoloxia/galicia-territorio-con-mais-poboacion-sen-acceso-a-banda-larga
                • Wikipedia (consultado 2026). Ping — latencia y rendimiento en la red. https://es.m.wikipedia.org/wiki/Ping
                • Unión Internacional de Telecomunicaciones (UIT, 2023). Recomendaciones ITU-T sobre servicios de banda ancha universal y calidad de servicio.
                • Comisión Europea (2022). Communication on Digital Decade targets 2030: Connectivity and Infrastructure Goals.

                Aprendizaxe-Servizo na materia de Xogos Serios, no Mestrado de Videoxogos da Universidade da Coruña

                Trátase dunha experiencia que impulsamos coa profesora Luz Castro, colaboradora de ESF e membra da Rede Artigo9Tech, dentro do programa ESF na Universidade, que financia Cooperación Galega da Xunta de Galicia.

                Dous grupos da materia Xogos Serios (serio non é o contrario de divertido), que imparte en Ferrol no Mestrado en Deseño, Desenvolvemento e Comercialización de Videoxogos, desenvolveron durante o curso sendos xogos, a partir dunha serie de ideas propostas que dende os grupos adaptaron segundo os seus intereses. Hai uns días presentaron os produtos do seu traballo, e quedamos moi impresionadxs.

                Aquí volos presentamos.

                Un deles é El peso de quedarse. Un xogo que trata de reflexar as dificultades para persoas migrantes, de xeito que poidamos valorar os esforzos e penalidades de quen simplemente trata de buscar unha vida digna (algo ao que temos dereito todas, sen importar onde sexa o noso lugar de nacemento). é un xeito de xenerar empatía, reflexión e sensibilización sobre o fenómeno migratorio e as persoas que hai detrás. Céntrase sobre todo en representar a situación de persoas provintes de Colombia, Venezuela, Perú ou Ecuador (houbo xente destas nacionalidads involucradas no deseño). Aquí se pode probar o seu primeiro capítulo.

                O outro é Corueconomía, onde recén acabada a carreira tratas de abrirte paso vivindo na Coruña. Compaxinar os traballos aos que podes acceder segundo o que estudaches, onde queres vivir na cidade e os gastos do día a día pode ser algo moi estresante. O acceso á vivenda e ese estrés vital son temas moi sentidos pola xente nova, e o xogo nolo fai sentir en primeira persoa. Pódese descargar aquí para probalo ou directamente probalo aquí.

                Boletín Oficial ESFeiro. Xuño 2026


                CONTIDOS

                • Vida Asociativa
                • Honduras
                • Mozambique
                • Enlaces de interese
                • Recomendación artística-cultural
                • E proximamente …
                • A ESFrase do mes

                VIDA ASOCIATIVA

                    No mes de maio, dentro do programa ESF na Universidade,  tivemos un faladoiro sobre Tecnoloxías para o ben común nos programas internacionais de cooperación en Honduras de ESF en Ribeira o 4 de maio, e outro na Facultade de Óptica de Santiago de Compostela o 6 de maio. O 22 de maio tivemos un Repair Café na Domus da Coruña cos compas do Banco de Electrónica Ética do Campus Elviña UDC e Bricolabs.

                    No programa de Mulleres Bravas, o 2 de maio publicouse en liña o artigo Total, se non o fan aquí vano facer noutro sitio... O 5 de maio emitiuse o podcast Pontes con Barracón Digital

                    En ESF profesional, o 6 de maio publicouse o videopodcast Aprendizaxe e Intelixencia Artificial: un coloquio aberto para pensar o presente e o futuro da tecnoloxía, e o 12 de maio presentouse na nosa web a nova ferramenta dixital libre Revolution Domes para deseñar estructuras de Domos, grazas á financiación da AMTEGA. O 18 de maio tivemos un ciberfaladoiro sobre sistemas complexos. Xa o 22 de maio compartimos a devolución á comunidade do estudo de mapeo comunitario no Ecolectivo Vigo. Ademais, o 24 de maio asistiu xente de ESF ao VIII Congreso Galego de Comunidades de Montes de Allariz e o 28 de maio ao Foro Territorio Rural Resiliente da Cidade da Cultura de Santiago de Compostela. Celebramos Repair Cafés en Covelo e no Casino de Carballo o 2 de maio.

                    No programa Hackers Sen Fronteiras, tivemos a boa nova de que un dos nosos colaboradores, profesor de FP no IES Valga, mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP, coa súa iniciativa de  Xardín circular.

                    No programa PCR – Programa de Coñecemento Doutras Realidades, seguiu a formación ás participantes, como parte da preparación da nova edición. Estarán en Honduras dende principios de xullo a setembro. Seguro que están desexando marchar!


                HONDURAS

                    En Honduras, dentro do eixo de traballo de dereito á alimentación con enfoque de soberanía alimentaria e defensa do territorio, que desenvolvemos coa nosa socia CODDEFFAGOLF, no programa de restauración de lagoas de inverno (que financia Xunta de Galicia e AECID), houbo xornadas de capacitación sobre metodoloxía ESCASAL. Tamén se impartiron unhas formacións a persoas novas das comunidades, e houbo un evento que nos fixo especial ilusión, coa entrega dun fondo semente a estructuras comunitarias tipo caixa rural. Aquí explicamos como funciona exactamente o mecanismo.

                     Dentro do mesmo eixo de soberanía alimentaria, pero no programa de fortalecemento de sistemas de alimentación, apoiado pola AECID, houbo unha feira gastronómica en Amapala, para compartir e poñer en valor a riqueza da gastronomía local.

                    Dentro do eixo de traballo de dereito á auga, estivemos apoiando o interesantísimo proxecto CADMIO, neste caso aproveitando a viaxe a Galicia da nosa representante país en Honduras, Raquel, que trouxo unhas mostras para analizar na Coruña. Tivemos moita presenza de actividades no marco deste eixo de traballo no XXXIV Congreso Centroamericano de Ingeniería Sanitaria y Ambiental, con até 4 relatorios sobre cartografía participativa, calidade de auga en comunidades rurais, o laboratorio da auga do sur ou o propio proxecto CADMIO.


                MOZAMBIQUE

                    No mes de maio continuouse traballando na formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER e no acompañamento na monitoria da seca coas Administracións Rexionais da Augas de Mozambique. Neste mes tamén se participou na avaliación do proxecto no ámbito das accións da cooperación española en Mozambique dentro do período 2021-2024. O proxecto contou cunha boa valoración e como exemplo concreto de valor engadido e boa práctica no ámbito do acompañamento técnico.


                ENLACES DE INTERESE

                Activismo e persoas

                Auga

                Consumo responsable

                Cooperación e ONGD

                Educación para o desenvolvemento

                Enerxía e cambio climático

                Iniciativas

                Investigación para o desenvolvemento 

                Mundo

                Pobreza e exclusión

                Políticas e modelos de desenvolvemento

                Soberanía alimentaria e defensa do territorio

                Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

                Tecnoloxía para o ben común


                RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

                    Este mes vimos coa primeira canción en galego dun dúo xa bastante coñecido, Escuchando Elefantes. A súa canción Arder seguro que non te deixa indiferente.


                E PROXIMAMENTE …

                    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais: 2 de xuño:

                   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


                A ESF-RASE DO MES

                Cando temos medo, perdemos toda capacidade de análise e reflexión; o noso medo paralízanos. Ademais, o medo sempre foi o motor da represión de todos os dictadores. 
                Marjane Satrapi, á que este mes queremos adicar unha lembranza especial polo seu pasamento. Novelista gráfica e cineasta, coñecida pola súa magnífica obra «Persépolis».