Crónicas de Honduras. A (pen) última de Alba V. Setembro: as cancións que xa son casa

Hai meses que pasan e meses que che pasan por riba. E despois está setembro.

Supoño que era inevitable que o último mes en Honduras fose diferente aos dous anteriores. Ou quizais non diferente, senón máis intenso, máis consciente, máis real. Porque unha cousa é chegar a un lugar, comezar a coñecelo e deixarte sorprender por todo o que te rodea; e outra moi distinta é decatarte de que xa formas parte del, de que recoñeces as caras, entendes os códigos e tes os teus sitios, as túas bromas e as túas cancións. Que xa non es simplemente alguén que veu de fóra, senón alguén que, dalgún xeito, tamén pertence a todo iso.

Se algo levo de Honduras, ademais das persoas, son as cancións. Cada unha ten xa nome e apelidos, unha cara, unha historia ou un momento concreto. No hay nadie como tú, Rey sin reina e tantas outras que me lembran inevitablemente a alguén de aquí. Que curioso que unha canción poida converterse nun lugar ao que sempre querer regresar, un lugar seguro.

Durante a nosa primeira semana dedicáronnos Latinoamérica. E, entre o tema do ouro, as bromas de humor negro e esa retranca que tan ben compartimos hondureños e galegos, fomos atopando unha maneira moi nosa de relacionarnos coas diferenzas, coa historia e mesmo coas contradicións da nosa propia presenza alí. Porque ás veces o humor tamén serve para achegarnos, crear complicidade e falar de cousas difíciles sen deixar de rir polo camiño.

Pero, se hai unha canción que resume dalgún xeito o que significou esta experiencia para min, é San Lucas. A liberdade, saír do coñecido, deixar atrás os medos e atreverse a vivir doutra maneira. Vir a Honduras tamén foi iso: saír das miñas rutinas, das miñas certezas e desa vida na que moitas veces cremos que as cousas teñen que suceder dunha determinada maneira. Escoitar, observar e deixarme transformar por todo o que ía atopando.

Cando penso nesta canción, penso en agradecemento. Nas persoas que me abriron as súas casas e as súas vidas, nas conversas que se alongaron máis do previsto, nas risas, nas paisaxes e en todos eses momentos que non aparecían en ningún plan de traballo, pero que acabaron sendo o máis importante da experiencia. Eternamente agradecida por atopar tanto nun lugar que, antes de vir, apenas podía imaxinar.

E, porén, setembro tamén me lembrou que Honduras non son unicamente as cancións que bailamos, os lugares que visitamos ou as persoas marabillosas que coñecemos. Tamén é unha realidade atravesada por conflitos, desigualdades e loitas que non sempre se ven desde fóra.

A situación de Tulito, o conflito relacionado coa deforestación e coa actividade da empresa azucreira, o desaloxo e os disparos ao aire son algunhas desas realidades que fan que todo o aprendido durante estes meses adquira outra dimensión. Porque detrás de palabras como territorio, dereitos, conservación ou desenvolvemento hai vidas, familias e comunidades que teñen que defender aquilo que lles permite vivir.

O que máis me impresionou non foi unicamente a dureza dalgunhas situacións, senón tamén a forza da comunidade: como as persoas se acompañan, se organizan e permanecen unidas mesmo cando as circunstancias son adversas. Non quero romantizar esa resistencia, porque ninguén debería verse obrigado a vivir con semellante incerteza para defender o seu territorio. Pero si levo comigo unha comprensión moito máis profunda do que significa a organización colectiva. A comunidade non é só unha palabra bonita que utilizamos cando falamos de cooperación; é algo que se constrúe e que demostra a súa importancia, sobre todo, cando as cousas se complican.

Quizais por iso tamén me acompañou tanto Lo que le pasó a Hawaii, de Bad Bunny. A súa reflexión sobre a transformación dos territorios, a perda do propio e as consecuencias de determinados modelos de desenvolvemento adquire outro significado despois de coñecer estas realidades.

Porque defender un territorio non consiste unicamente en conservar unha paisaxe: tamén significa defender unha identidade, unha forma de vida e o dereito das comunidades a decidir sobre o seu futuro.

E, aínda que o meu papel aquí fose pequeno, marcho coa certeza de que escoitar estas historias, coñecelas e contribuír a que non queden invisibilizadas tamén importa.

Pero Honduras non só me fixo reflexionar sobre o mundo que me rodea. Tamén me fixo mirarme un pouquiño máis a min mesma.

Moitos dos meus amigos bromean con que me parezo bastante a Mércores Addams. Supoño que por esa tendencia a analizalo todo desde a lóxica, buscar explicacións racionais e transmitir unha aparente frialdade, mesmo cando por dentro as cousas son bastante diferentes. Pero creo que Honduras conseguiu algo que nin eu mesma esperaba: que esta nova versión de Alba sexa un pouco menos Mércores.

Non porque deixase de ser eu, senón porque aprendín a deixarme levar un pouco máis, a non necesitar entendelo todo antes de sentilo e a recoñecer o moito que poden chegar a importarche persoas que hai apenas uns meses eran descoñecidas. A emocionarme cunha canción, a botar de menos antes mesmo de marchar e a aceptar que hai cousas que non se poden explicar unicamente desde a lóxica. Así que, se algunha vez volvo parecerme demasiado a Mércores Addams, sempre poderei acordarme destes meses. Porque, ao parecer, nin a persoa máis racional está a salvo de acabar co corazón repartido por Centroamérica.

E entón chegaron as despedidas.

Na nosa última saída de campo co ICF, os nosos xa amigos de CODDEFFAGOLF dedicáronnos Cómo pasa el tiempo, de El Cuarteto de Nos. E non sei se había unha canción máis axeitada. Parece que foi onte cando chegamos, cando todo era novo e aínda non sabiamos moi ben que nos esperaba. E, de súpeto, estabamos facendo a nosa última saída de campo xuntos.

Volveron dedicarnos Spanish Girl, como tantas outras veces, porque algunhas bromas acaban converténdose en tradicións e, sen decatarte, pasan a formar parte dos teus recordos favoritos. E, por suposto, tamén estivo Volveré, esa canción que utilizan nos funerais e que os nosos xa amigos nos dedicaron con toda a solemnidade que unha despedida merece… Porque, se algo aprendemos xuntos, é que en Honduras se pode pasar dunha conversa profunda a unha broma absurda en cuestión de segundos. E quizais esa mestura de cariño, humor e naturalidade sexa unha das formas máis bonitas de despedirse.

Aínda que, se teño que escoller unha canción que represente como me sinto ao rematar esta experiencia, sería Me va a costar, de Kevin Kaarl. Porque si, vaime custar. Vaime custar afacerme a que as persoas que vía cada día xa non estean á volta da esquina, non escoitar esas voces, non compartir calquera parvada con xente que hai apenas uns meses era completamente descoñecida para min.

Tamén me vai custar explicar o que significou esta experiencia a quen non estivo aquí. Como se explica que un lugar se converta en casa en tan pouco tempo? Como se resume unha experiencia que cambiou a túa forma de mirar o mundo sen que pareza que estás esaxerando?

Supoño que non se pode. E quizais tampouco faga falta.

Quedo con esa idea de atopar un lugar onde non haxa nada que nos faga fuxir. Non tanto como un sitio físico ao que escapar, senón como o desexo de atopar espazos onde poidamos estar, compartir e construír algo sen que o medo, a violencia ou as circunstancias nos obriguen a deixalo atrás.

Despois de coñecer comunidades que loitan por permanecer nos seus territorios, esa idea ten outro significado. Para algunhas persoas, quedar na súa casa e seguir vinculadas á súa terra non é algo que poidan dar por feito. É algo que teñen que defender. Eu tiven o privilexio de vir a Honduras, aprender, coñecer a súa xente e marchar coa posibilidade de regresar algún día. Ser consciente desa diferenza tamén forma parte do que levo comigo.

Non quero marchar pensando que entendín Honduras en tres meses. Sería demasiado pretencioso.

Marcho sabendo que apenas comecei a coñecelo, que hai moitísimas historias que descoñezo e que algunhas preguntas seguirán sen resposta. Pero tamén marcho con máis ganas de escoitar, de aprender e de atopar formas de que esta experiencia non quede unicamente nun recordo bonito.

Agora entendo mellor por que este último mes foi moito máis intenso ca os anteriores. Non era só que quedase menos tempo. Era que, por fin, estaba entendendo a dimensión de todo o vivido. Xa non estaba coñecendo persoas novas, senón decatándome de canto me importaban as que xa coñecía. Xa non estaba descubrindo lugares, senón recoñecendo aqueles que empezaban a resultarme familiares. E xa non estaba pensando unicamente no que levaba de Honduras, senón tamén en todo o que tería que deixar aquí.

Levo comigo as cancións, as bromas, a retranca compartida, as conversas, as paisaxes, as loitas e, sobre todo, as persoas. Levo as ganas de volver e a certeza de que esta experiencia non remata o día que collo o avión de volta.

Non sei cando volverei escoitar algunhas destas cancións nin que estarei facendo cando soen. Quizais estea en Galicia, quizais pasen anos. Pero sei que, cando empecen a soar, volverei inevitablemente a Honduras. A este setembro, a estes meses e a esta versión de min mesma que tivo a sorte de vivilos.

E entón lembrarei que, durante un tempo, tiven a sorte de estar alí. De formar parte de algo. De querer tanto un lugar que despedirme del me custase.

Grazas, Honduras, por todo o que me ensinaches, por todo o que me fixeches sentir e, sobre todo, por todas as persoas que me regalaches.

Vémonos pronto. Porque hai lugares dos que unha marcha, pero que sempre acaba regresando.

Iniciativas comunitarias no Congreso de Educación Social “O Xurés”

Crónica da compañeira Sandra Lorenzo da súa participación no Congreso de Educación Social “O Xurés”, hai pouco máis dunha semana. Estiveron presentando o proxecto de mapeo de iniciativas comunitarias que está impulsando xunto con Ángela e que alimenta ao noso Mapa de Iniciativas para o Cambio Ecosocial de Galicia (MICELIO), que pronto sairá á luz, e que conta co apoio de fondos da casiña solidaria do IRPF (Xunta de Galicia) e da Cooperación Galega.

————————–
Ángela Pichel Quintas e eu tivemos a oportunidade de participar no Congreso de Educación Social “O Xurés”, organizado polo Colexio de Educadoras e Educadores Sociais de Galicia. Poder estar no concello de Lobios e na parroquia de Grou, xunto coa veciñanza, permitiunos coñecer de preto proxectos e iniciativas tan interesantes como Melirio Mel, un grupo de apicultores mozos que recollen o relevo xeracional e continúan a manter viva a pegada no Xurés; ou a loita das veciñas das Conchas contra a contaminación do encoro e do río Limia. Nós estivemos nun stand, abrindo un pequeno espazo para recoller todas as propostas e iniciativas comunitarias que se achegasen. E así fomos coñecendo historias de vida fermosas, relatos de autoorganización territorial, experiencias de loita contra a LGTBIfobia, saberes artesanais… e tamén profesionais con ganas de aprender desde o local, desde o comunitario, para facer intervención coa cidadanía e non para a cidadanía.

E, sobre todo, atopamos moitas persoas con ganas de coñecer, de facer rede e de gozar do comunitario e do festivo💜. Formar parte deste espazo permitiunos non só unha aprendizaxe profesional, senón tamén achegarnos a un territorio que non coñeciamos, cun patrimonio cultural e natural impresionante. Permitiunos rir, desfrutar, danzar e falar, compartindo con tanta diversidade de persoas como de flora e fauna habitaba este territorio🪻🌱🦋

Esperamos seguir percorrendo espazos comunitarios e festivos e, sobre todo, seguir aprendendo desde o desfrute, o goce e a foliada. O Xurés rememorounos, dalgún xeito, as pinceladas de Maruja Mallo na súa Verbena, que tanto me recorda a Ánxela. E, aínda que a obra está asociada ás festas populares madrileñas, para min sempre será tamén un reflexo desa verbena enxebre, galega e comunitaria: chea de cor, de música e de aturuxos; de lavadoiros nos que matar a sede; de cheiro a menta e romeu; e da picada da ortiga nas perneciñas 🌿🎨.
Quizais porque tamén hai algo de comunidade na festa, e algo de festa na comunidade✨.

Boletín Oficial ESFeiro: outubro 2026


CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística-cultural
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

   En Galicia, no programa ESF na Universidade, que desenvolvemos co apoio de fondos da Cooperación Galega da Xunta de Galicia e fondos da casiña solidaria IRPF, setembro comezou coa presentación de Enxeñería Sen Fronteiras na Escola de Enxeñaría de Camiños, Canais e Portos da UDC, na Coruña. Tamén presentamos ESF na sesión Conheça as ONG. Enxeñería Sen Fronteiras Galicia, organizada en liña pola Universidade de Lisboa. O 17 de setembro presentamos ESF na materia Aula Profesional da ETSE Compostela. Ademais, impartimos o relatorio Tecnoloxía para o ben común na ETSE de Santiago de Compostela link, e mantivemos diferentes reunións de planificación e colaboración coa comunidade universitaria, entre elas os contactos coa Escola de Enxeñaría Industrial da UVigo, coa EME e coa Escola de Camiños. Tamén dentro deste programa, desenvolvemos novos materiais e propostas: publicamos A bomba de mecate, un recurso didáctico desenvolvido polo grupo de voluntariado de Dereito á Auga, e mantivemos reunións para avanzar en posibles traballos fin de mestrado.

    No programa Hackers Sen Fronteiras, no ensino secundario, setembro foi un mes de planificación e coordinación, con novas reunións para preparar o programa e avanzar no traballo cos centros de ensino secundario. Tamén mantivemos contactos relacionados coa divulgación de ESF e do programa en diferentes escolas e facultades, e tivemos a boa nova da concesión du proxecto de aprendizaxe-servizo colaborando co IES de Brión e a Facultade de Xornalismo. Ademais, tivemos a sorte de contar coa crónica da visita a Guatemala de Alberto, profesor de FP que, co seu proxecto de xardín circular, gañou o premio de Educación para a Cidadanía.

    En Mulleres Bravas, deuse formación a Dilma en Honduras, xa que xa a finais de setembro veu para Galicia a facer a xira. Durante setembro houbo unha actividade frenética para preparar a axenda, así como a estancia coas compañeiras de Sindicato Labrego Galego.

    No programa de ESFpro (tecnoloxía para o ben común no eido profesional), o 3 de setembro participamos en Pontevedra no acto de presentación do CIC Maruxa Mallo, onde teremos o novo Banco de Reciclaxe con Software Libre. O 4 de setembro presentamos en Carballo o visor cartográfico ECOTOX, unha ferramenta sobre contaminación mariña en Galicia, e o 5 de setembro tivemos espías en Mazaricos na actividade Burla Verde e en Lodoselo no encontro Rural Nova, organizado pola Asociación Sociocultural BreGal. En Lugo, o 12 de setembro realizamos o obradoiro O teu móbil máis seguro, na entidade A Hedreira. Ese mesmo día tamén se celebrou un Repair Café en Carballo. En setembro tamén tivemos unha nova edición do curso de electrónica para Pepe, de Ecos do Sur, realizado entre o 17 de agosto e o 1 de setembro en A Coruña, grazas a fondos IRPF da casiña solidaria da Xunta de Galicia. Mantivemos, así mesmo, unha reunión periódica de MICELIO e diferentes encontros sobre soberanía dixital, economía circular, reparación e reutilización.

    No Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades, realizamos o seguimento de Alba Campelo e Alba Viqueira, que se atopaban participando no programa e nos deixaron crónicas (a 3ª e a 4ª de Alba V e a 3ª de Alba C.). A finais de setembro regresaron a Galicia.

    En traballo en rede, participamos nas Xornadas HEGOA. Universidad crítica y transformadora, celebradas en Bilbao, e mantivemos encontros con compas de distintas ISF, a ver se sae algo chulo! Ademais, xa está en Galicia a compañeira hondureña de CODDEFFAGOLF Antonia Mejía (Toña), marisqueira e defensora do manglar, que este ano participa no programa Galicia Abriga. Ademais, participamos na avaliación do V Plan Director da Cooperación Galega e na definición de elementos para o deseño do VI Plan, nun encontro en liña co equipo avaliador.


HONDURAS

    En Honduras, dentro do eixo de Soberanía Alimentaria e Defensa do Territorio, coa nosa socia CODDEFFAGOLF, rematou o proceso formativo da Escuela de Incidencia Política de Namasigüe. Tamén se deu unha xornada de fortalecemento da Mesa Regional de Jóvenes del Golfo de Fonseca. Dentro do programa de REstauración de lagoas de inverno, houbo unha xornada de avaliación biolóxica con mozxs, para estudar o estado da avifauna e a biodiversidade. 

    Dentro do eixo de Dereito á Auga, houbo unha xira de intercambio de experiencias no occidente do país, sobre gobernanza hídrica e conservación.


MOZAMBIQUE

    No mes de setembro no programa AquaMoz continuouse traballando na formacións dos técnicos das Administracións Rexionais da Augas de Mozambique (ARAS) Sur e Centro de Mozamique para a realización de estudos de inundacións. Tamén se avanzou na análise do ano hidrolóxico 2025/2026 para todo o territorio de Mozambqiue  (3 ARAs).  Durante este mes tamén se traballou na coordinación da próxima visita técnica a Maputo que terá lugar no mes de outubro, e na participación no VII Congreso Internacional de Estudios del Desarrollo (CIED 2026) que terá lugar en Santiago no mes de outubro en Santiago.


ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o ben común


RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

    Este mes traemos a proposta FACER APARECER · PUTA MINA, do COLECTIVO PUTA MINA E LAAV


E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:9 de outubro. 17h-20h.  Obradoiro de reparación colectiva (Repair Café). Espazo da Natureza de Oza (Carballo)13 de outubro: Día Internacional para a Redución de Desastres Naturais16 de outubro: Día Internacional de Acción pola Soberanía Alimentaria dos Pobos17 de outubro: Día internacional para a erradicación da pobreza17 de outubro: Repair Day 2026 (atentas, porque teremos algunha actividade por aí!!)17 de 18 de outubro: estaremos nas IX Xornadas de Educación Ecosocial en Tomiño, acompañando a Dilma, a activista que está estes días en Galicia co programa Mulleres Bravas19 de outubro: participaremos no encontro entre traballadoras do sector primario de Pontevedra e o Sur Global, acompañando tamén a Dilma, a activista que está estes días en Galicia co programa Mulleres Bravas. Será en Pontevedra, e precísase inscrición23 de outubro: 12-14h e 15:30-18h. Obradoiro de reparación colectiva (Repair Café). Escola Técnica Superior de Enxeñaría. Campus Vida. Santiago de Compostela24 de outubro: Día Internacional contra o Cambio Climático30 de outubro. 17h-20h. Obradoiro de reparación colectiva (Repair Café). Libraría A Tobeira de Oza (A Coruña)

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


A ESF-RASE DO MES

    Pensar hoxe en sociedades e subxectividades distintas (ao capitalismo) ten que pasar, necesariamente, por pensar tamén en transformar o noso mundo material e as nosas tecnoloxías.
Adrián Almazán