Iniciativa didáctica. Xardín circular no IES de Valga. Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global

Queremos facernos eco dunha iniciativa didáctica impulsada por un colaborador de ESF, no IES Valga, que mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP.

O proxecto «Xardíns Circulares Sostibles» consiste no deseño e implementación dun horto inspirado nos xardíns circulares Tolou Keur de Senegal, adaptando esta idea ao contexto galego. Xa foron dous cursos académicos nos que levan traballando nel.

Participau alumnado do ciclo básico de FP de agroxardinería e composicións florais e de ciclo medio de xardinería e floricultura.

Nun entorno onde foi crecendo o número de persoas migrantes, foi un xeito moi interesante de acercar a cultura da África Subsahariana a estudantado de ciclos agrarios, a partir dun elemento relacionado co tema do seu estudo. Tamén serve para falar doutros conceptos, como a soberanía alimentaria e mesmo sobre migración climática. Deste xeito, se traballa de xeito práctico, reutilizando un antiguo campo de fútbol sen uso (co simbolismo de que un terreo tan grande e infrautilizado pase a ser productor de comida), ademais da conciencia ambiental, educación interdisciplinaria e, por suposto, a oportunidade para a reflexión sobre cidadanía e solidariedade global.

Máis detalles da iniciativa didáctica aquí, por se tendes interese en replicala…

Moitos parabéns a Alberto e ao estudantado pola iniciativa e o seu traballo!!

La importancia de las cajas rurales y los fondos rotatorios en nuestros proyectos en el sur de Honduras

En la comunidad de San Francisco, sector San Bernardo, municipio de Namasigüe, se llevó a cabo un evento en el que se realizó la entrega de un fondo rotatorio (también conocidos como capital semilla) orientado a fortalecer la capacidad de crédito y los servicios de cinco estructuras comunitarias: cuatro cajas de ahorro y crédito y una empresa de servicios múltiples que también concede préstamos (microcréditos).

Con esta entrega se cierra un proceso de trabajo de más de dos años, que inició con la formación en aspectos administrativos y organizativos, seguido por la legalización y la maduración de iniciativas de emprendimiento comunitario.


Estos grupos están conformados en su totalidad por mujeres de las comunidades de Playa Negra, San Francisco, Montelimar y Montecristo, quienes hoy cuentan con herramientas más sólidas para gestionar sus propios mecanismos financieros.

CODDEFFAGOLF, socia nuestra en Honduras, apuesta por la creación de alternativas de financiamiento comunitario. En el último año se acompañaron a 14 nuevas cajas de ahorro y crédito en distintas comunidades del Golfo de Fonseca, fortaleciendo así la economía local y la organización comunitaria.

El capital inicial con el que empiezan los grupos suelen ser cantidades pequeñas (según nuestra perspectiva) para cada caja rural: 1.900 euros por caja.

Los grupos mencionados al principio son grupos que comenzaron con el proyecto hace 2 años. Ellos ya habían aportado en estos 2 años unos 3.000 euros por caja de media.

El proceso es que se empieza primero con formación de las personas de los grupos, para pasar a la constitución jurídica de la caja; después van sumando ahorros y concediendo préstamos y, cuando tienen un proceso sólido, se les inyecta capital (ese capital semilla, que en nuestro caso sale de los proyectos de cooperación para los que vamos consiguiendo financiación). Así los grupos se vuelven más maduros y resilientes.

Los préstamos que solicitan las familias van desde 17 euros (cantidad mínima) hasta aproximadamente 500 euros en el caso de emprendimientos. Los destinos habituales son pagos médicos, material escolar, desplazamientos o matrículas de estudios, arreglo de viviendas (techos de chapa, letrinas, etc.), compra de equipo de pesca y similares.

Los objetivos más importantes que se buscan con estas cajas son:

  1. Que las personas tenga fondos para cubrir pagos básicos relacionados con la calidad de vida y romper el círculo de la pobreza (si no se tiene buena salud ni acceso a servicios sanitarios, o no se estudia, es difícil salir).
  2. Que no dependan de prestamistas usureros ni tengan que descapitalizarse vendiendo cosas del hogar para emergencias.
  3. Que se organicen como grupo y aprendan sobre gestión económica, como posible trampolín para pequeños emprendimientos. A veces las propias cajas organizan después negocios sencillos (venta cooperativa de pescado, comidas, etc.).

Los tipos de interés que manejan son del 3% al 5% mensual. A nosotros nos parece una barbaridad en España, pero estamos en otra dimensión económica. Como referencia, en el improbable caso de que consiguieran préstamos con banca tradicional, los intereses de los préstamos en los bancos están entre el 25% y el 30% anual.

La gran ventaja en comparación con la banca tradicional es, por lo tanto, el acceso. Las personas sin recursos económicos no son elegibles para un banco convencional, ya que no tienen garantías o avales. Eso es porque, en el ámbito comunitario, estos préstamos se basan en el conocimiento entre las personas, el apoyo mutuo y un seguimiento cercano. Además, se establecen incentivos al pago, como penalizaciones en el reparto de ganancias si alguien incumple. Por eso es fundamental que en las formaciones iniciales se trabajen herramientas de resolución de conflictos, transparencia y buena comunicación.

Pensamos, de esta forma, que las CRACs (Cajas Rurales de Ahorro y Crédito) son una herramienta muy interesante, y llevamos años impulsándolas con CODDEFFAGOLF en zonas rurales, ya que son una base muy buena sobre la que organizar grupos con fines de generación de ingresos familiares. Son además una forma de organizarse para salir de épocas difíciles para las agricultoras (sequías, etc.) y también para estas comunidades pesqueras en situaciones de falta de ingresos estables y bastante incertidumbre (por episodios de contaminación o descenso de capturas). Sirven además como manera de trabajar la posición de género, ver en este documento pág 12 para profundizar en el concepto).

Actualmente trabajamos con este tipo de grupos dentro del programa de Restauración de las lagunas de invierno como medio de vida de las poblaciones pesqueras de Namasigüe y El Triunfo. Fase 1. Financiado por la Cooperación Española a través de la Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo Honduras, y también por Cooperación Galega da Xunta de Galicia, y ejecutado con el protagonismo de los grupos y CODDEFFAGOLF.

Breve y poco sistemático resumen de lo hablado en la primera cibertertulia sobre Sistemas Complejos

El debate giró en torno a una aparente tensión: mientras que en la sociedad humana parece cada vez más necesario reducir la complejidad (menos flujos, menor consumo, simplificación de estructuras), los sistemas ecosistémicos muestran que una complejidad bien articulada aumenta la eficiencia en el uso de recursos y la resiliencia. Así, la cuestión no es tanto “tener más o menos complejidad”, sino qué tipo de complejidad y, sobre todo, qué tipo de vínculos la sostienen.

Se puso el foco en que lo esencial en los sistemas no es la cantidad de conexiones, sino su naturaleza: vínculos basados en la corresponsabilidad y los cuidados. En este sentido, se cuestionó si la sociedad actual solo es capaz de fortalecer este tipo de relaciones en contextos de crisis o catástrofe, cuando la interdependencia se hace evidente.

También se introdujo una mirada descentrada de lo humano: si la humanidad desapareciese, el planeta se reajustaría. Esta idea invita a repensar nuestra posición en el mundo y a incorporar desde la educación una relación menos antropocéntrica con la biosfera. Vinculado a esto, se señaló que el “problema” de adaptación y resiliencia frente a la escasez está especialmente localizado en Occidente, históricamente acostumbrado a la abundancia.

En el plano económico y laboral, se abrió el debate sobre si la descomplejización debería implicar también cambios profundos en el trabajo y en la producción. Se apuntó a la economía social como una vía para transformar los vínculos económicos, poniendo en el centro las necesidades reales y cuestionando la utilidad de ciertos empleos. Esto conectó con la reflexión sobre la avaricia y la acumulación: si son tendencias intrínsecas o si, más bien, la sociedad actual premia y refuerza ciertos comportamientos frente a otros. También se destacó la tendencia cultural a idealizar liderazgos fuertes, en un marco aún muy patriarcal.

Otro eje importante fue la necesidad de tomar conciencia de nuestros impactos. La tecnología podría servir para reforzar vínculos de corresponsabilidad, pero muchas veces se utiliza para alejar las consecuencias de nuestras acciones (como en los sistemas de saneamiento que “hacen desaparecer” los residuos). Esto podría estar ligado a un modelo que prioriza la comodidad para sostener el ritmo de trabajo y consumo.

Finalmente, se abordó la cuestión del colapso: de producirse, sería muy difícil reconstruir la complejidad social actual, ya que se basa en recursos que se están agotando. Además, los sistemas complejos son altamente inciertos y difíciles de reproducir. De hecho, incluso se puso en duda que sea deseable reconstruir una sociedad como la actual, abriendo la puerta a imaginar otras formas de organización más sostenibles y centradas en los cuidados.

Nueva herramienta libre Revolution Domes. Diseña estructuras tipo Domo de forma sencilla

Revolution Domes es un programa libre para calcular la geometría de estructuras tipo “Domo” de revolución.


Las geometrías que maneja son el Zome, el Tipi (cono) y el L-Dome (Low Dome o domo tendido). Todas ellas se pueden generar con el número de niveles que se quiera, así como el número de lados del polígono de la base.

  • El Zome o “Zonahedron” tiene una forma ovalada y terminada en punta y puede servir para construir desde refugios a viviendas.
  • El tipi tiene forma cónica y funciona muy bien en la construcción de cubiertas apuntadas
  • El L-Dome recoge la forma de un “cascarón” de esfera y funciona muy bien para diseñar cubiertas más tendidas, no tan apuntadas.

Además de estas formas, también permite el implementar un “tambor” o alza inferior que consiste en un cilindro que sirve para ajustar las otras geometrías y realizar estructuras más versátiles y adaptables a las necesidades de cada usuario.


Como represenciación de las formas se ha preferido una vista en planta y alzado con un dibujo de un humano, ya que son representaciones muy utilizadas en arquitectura e ingeniería, escalan la estructura y nos muestran de un vistazo las formas y proporciones de la geometría diseñada.


Además, para la obtención de los valores geométricos, que permitirán la construcción de dichas estructuras, el programa imprime un informe en txt con todos los valores necesarios, desde la longitud de las barras, alturas de cada nivel, radios, superficie en planta, etcétera.


En cuanto al script, está realizado en lenguaje HTML y Javascript para facilitar la ejecución y manejo a usuarios sin nociones de programación (ya que se puede abrir desde cualquier navegador de internet). Igualmente el código es accesible y en él es detalla la manera de calcular la geometría de este tipo de estructuras geométricas, para poder implementar en otros programas de mayor magnitud. Simplemente hace falta descargar los archivos del repositorio en una misma carpeta, ejecutar el html y empezar a calcular.

ACCESO AL REPOSITORIO PARA DESCARGA

¡Simplemente hace falta usar un poco la imaginación y aventurarse a construir!

Esta herramienta fue desarrollada por Martín Moreda en formato de acceso libre gracias a fondos de la Agencia de Modernización Tecnológica de Galicia

Boletín Oficial ESFeiro: maio 2026


CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística-cultural
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

     Temos que empezar cunha mala nova, o pasamento da compañeira de ESF Catalunya, María Campuzano, referente na defensa do dereito á enerxía e a loita contra a pobreza enerxética

No programa ESF na Universidade o mes comezou en Lugo coa sesión Comuneiras, onde se experimentou co xogo didáctico sobre Montes Veciñais en Man Común. En Compostela celebrouse o obradoiro Dilemas éticos na enxeñería ambiental, cunha participación moi elevada e debate intenso arredor da responsabilidade profesional, impulsado polas bolseiras da ETSE. Tamén a USC acolleu o faladoiro de presentación da Guía de Autodefensa Dixital e a exposición Coñeces o teu móbil?, difundidas desde a Facultade de Comunicación. Na ETSE de Santiago celebrouse a Chocolatada solar, e o mes pechou cun faladoiro na Escola de Arquitectura da UDC sobre tecnoloxía para o ben común.

No programa ESF profesional celebráronse dous Repair Café: un en Ribadeo e outro en Carballo. A primeira reunión da Horta Dixital Comunitaria tivo lugar en Camiños A Coruña. En Melide, no marco de EsLibre, desenvolvéronse varios obradoiros e faladoiros con persoas de ESF sobre soberanía dixital, soldadura electrónica, transición enerxética xusta, autodefensa dixital e ciberactivismo, tamén recollidos aquí, entre eles un da compañeira Elena, de Barracón Digital Honduras, de xira en Galicia grazas ao proxecto con AMTEGA. En Leboso, durante a Feira de Sementes, houbo un Repair Café e faladoiros sobre tecnoloxía crítica no rural de Honduras. Houbo unha mesa redonda sobre intelixencia artificial presentando o libro Inteligencia artificial: jugar o romper la baraja, de Margarita Padilla, que se non puideches estar podes vela no videopodcast en Fediverse TV.

No programa Mulleres Bravas destacaron os faladoiros Ciberactivismo desde los territorios en Melide e Ciberactivismo nos territorios en Leboso, ambos con Elena de Barracón Digital como referente e cun enfoque claro na defensa dos dereitos das mulleres e das comunidades fronte ás desigualdades dixitais.

No programa Hackers Sen Fronteiras tivo lugar o faladoiro no IES Brión, onde Elena e Martina achegaron ao alumnado unha visión crítica sobre tecnoloxía e activismo.

Traballando en rede, abril comezou coa primeira sesión da formación Xénero na Cooperación da CGONGD, celebrada en liña. Houbo tamén unha reunión con A Cuidarth en Vigo, e ESF participou no X Encontro da Rede do Rural en Lousame. ESF estivo presente na Asemblea da Coordinadora Galega de ONGD en Santiago, da que forma parte. Tamén se participou nos Escoitadoiros Migracións do Concello da Coruña.

A nivel de organización interna, abril estivo marcado por varias reunións de planificación estratéxica, incluíndo encontros en liña, e acollidas de novas voluntarias. A Asemblea de Primavera celebrouse en Carballo, acompañada dun obradoiro sobre planificación estratéxica que serviu para reforzar o traballo colectivo da base social.


HONDURAS

    No eixo de soberanía alimentaria, que traballamos coa asociación CODDEFFAGOLF, como parte do programa integral de restauración das lagoas de inverno, deu inicio o diagnóstico participativo de necesidades formativas da xuventude das comunidades das lagoas. Ademais, no programa de fortalecemento da actividade marisqueira artesanal, houbo un encontro sobre a ciencia cidadá como motor de cambio. No convenio financiado pola AECID sobre comunidades resilientes, houbo unha xornada de traballo sobre soberanía alimentaria e nutricional no concello de Nacaome.

    Tamén houbo xornada formativa sobre transformación de productos marinos e unha feira gastronómica en Amapala, dentro do programa de fortalecemento de actividade marisqueira.


MOZAMBIQUE

    No mes de marzo no programa AquaMoz avanzouse no fortalecemento da capacidade das Administracións Rexionais da Agua do Centro e do Sur de Mozambique para a análise e estudo de inundacións con fin de que os técnicos das ARAs adquiran o coñecemento para desenvolver este tipo de estudos e empregalos despois para a toma de decisións nas súas institucións. Neste mes foron publicados os términos de referencia para o servicio técnico de apoio o proxecto en hidroloxía.


ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o desenvolvemento humano


RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

    Este mes traemos teatro: ‘La diatriba del perro’, escrita pola tamén xornalista Cristina Fallarás, e onde desmonta a farsa do aliado feminista


E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


A ESF-RASE DO MES

    Aínda que a tarta creza, non hai tarta para todos. Que importa que a tarta creza se, en última instancia, iso non se concreta en mellores condicións de vida para as maiorías? E iso non se refire só á desigualdade de ingresos, senón tamén ao avance da crise ecolóxica e ao seu impacto sobre unhas maiorías que viven en condicións cada vez máis precarias

Cecilia Rikap. Economista arxentina

Videopodcast: Aprendizaxe e Intelixencia Artificial – 20 de abril

Deixamos por aquí a gravación, para as que non puidéchedes vir ou queredes repetir, da presentación do último libro de Margarita Padilla (hacker feminista) co posterior coloquio con Elena, membra de Barracón Digital e Laura, profesora de FP tecnolóxica, dinamizada pola escritora Lucía Ferro. Fixemos unha viaxe para entender como chegamos a este momento no que a IA está moi presente en moitos espazos cotiás e por que está a supoñer un problema nas capacidades de aprendizaxe, tanto nas adultas como nas infanzas.

MÍRAO AQUÍ

ESFRadio: Pontes con Barracón Digital

Na visita que nos fixo Barracón Digital en abril sacamos un ratiño para ensinarlles a oficina, o proxecto dos Bancos de Reciclaxe Electrónica con Software Libre e, como non, gravar un podcast para a nosa querida radio.

Sintoniza as orellas e coñece como foi esta visita e como é o día a día deste colectivo hondureño que traballa as tecnoloxías libres, os feminismos e intercambio de saberes a través da educación popular.

ESCOITA AQUÍ.

Co financiamento da Axencia para a Modernización Tecnolóxica de Galicia (AMTEGA)

Contratación: asistencia técnica programa AquaMoz

Estamos buscando propuestas para un servicio técnico para la colaboración en la ejecución en el proyecto “Fortalecimiento de capacidades técnicas y operativas para la mejora de la gestión de los recursos hídricos en Mozambique (Aqua-Moz, SECARA Fase 5)” en su anualidad 2026, que se desarrolla en el marco del convenio de colaboración entre la Consellería de Presidencia, Justicia y Deportes, Augas de Galicia e Enxeñería Sen Fronteiras Galicia.

El plazo de presentación de propuestas finalizará el día 11 de mayo de 2026.

Se pueden consultar los términos de referencia aquí.

Barracón Digital por Galicia

Neste mes de abril tivemos a visita de Elena, quen pertence á equipa de Barracón Digital, un colectivo hondureño que leva a cabo actividades de educación popular sobre tecnoloxías libres, feminismos e intercambio de saberes.

No tempo que nos acompañou, participou en diversos espazos: na esLibre en Melide e na XIII Feira de Sementes e Plantóns Ecolóxicos en Forcarei amosou o traballo de Barracón Digital: por unha banda o proxecto Ciberactivismo desde los territorios, dende o que traballan con distintas comunidades a comunicación das súas loitas, facendo todo o proceso de elaboración da idea, deseño con ferramentas libres e exposición. Por outra banda está Tejedoras Digitales, o podcast dende o que as comunidades sosteñen o micro.

O luns 20 de abril organizamos na librería Lila de Lilith (Compostela) a presentación do libro Jugar o romper la baraja, da autora Margarita Padilla xunto a cal, Elena, Laura (profesora de FP e voluntaria en ESF) e Lucía (artista e voluntaria en ESF), realizaron unha mesa redonda na que debatir sobre o presente e o futuro co boom da IA. Podes ver a gravación do espazo no seguinte enlace.

Co alumnado de 4º da ESO do IES de Brión impartiu un obradoiro de coidados dixitais nos que repensamos o que nos aporta e o que nos colfictúa das aplicacións que máis usamos nos móbiles. Na mesma liña, no marco do programa Escola de Activismos da CGONG realizamos un obradoiro aberto á cidadanía no que acabamos instalando nos móbiles ferramentas libres.

Xa podes escoitar a entrevista a Elena: ESF Radio – Pontes con Barracón Digital

Boletín Sonoro ESFeiro: primavera 2026

Chega un novo programa de ESFRadio, podcast de ESFGalicia.

Neste programiña, en 6 minutos podes coñecer o resumo das actividades feitas dende principios de ano a este mes de abril, con especial atención ao traballo desenvolvido en Galicia, Honduras e Mozambique. Un resumo pensado para escoitar con calma, coñecer mellor os distintos programas da entidade e achegarse ás voces, as loitas e as iniciativas que marcaron estes meses.

Recolle en formato podcast moitas das cousas que contamos nos Boletíns Oficiais ESfeiros de abril, marzo e febreiro.

A continuación tes o enlace para escoitalo completo.

ESCÓITAO AQUÍ