Pantalla de ordenador cun indicador de velocidade de rede

Consideraciones sobre necesidades básicas de ancho de banda para un acceso mínimo a Internet orientado a las comunicaciones esenciales

No es que Internet sea un derecho humano reconocido, pero actualmente su “no acceso” puede generar condiciones de injusticia social debido a la desigualdad de oportunidades y de derecho a la información. Sin entrar en consideraciones más vinculadas a la gobernanza de la Red, como la neutralidad de Internet, que no son objeto de este artículo aunque también nos interesan mucho, desde el Grupo de Soberanía Digital de Ingeniería Sin Fronteras Galicia han querido aportar ideas sobre ese acceso mínimo recomendado, además de aclarar algunos conceptos importantes relacionados.

1. Introducción y objetivos


El presente documento tiene por objeto analizar y determinar cuáles son las condiciones técnicas mínimas de conectividad necesarias para garantizar un acceso a Internet que cubra los usos básicos de comunicación en la actualidad. El estudio toma como referencia el marco normativo vigente en España en materia de servicio universal de telecomunicaciones, así como las tendencias tecnológicas y sociales que afectan a la definición de ancho de banda, latencia y fiabilidad como indicadores de la calidad del acceso.

    El propósito final es contribuir a la definición de un suelo mínimo de conectividad —suficiente, estable y equitativo— que pueda servir tanto para el diseño de políticas públicas como para el seguimiento de indicadores de brecha digital en territorios con diversas realidades de infraestructura.

    2. Marco normativo y contexto actual


    Según el Informe sobre el Servicio Universal elaborado por la Secretaría de Estado de Digitalización e Inteligencia Artificial y por la Secretaría de Estado de Telecomunicaciones e Infraestructuras Digitales (Avance Digital, Gobierno de España), se establece que la conexión básica incluida en el servicio universal debe ofrecer una velocidad mínima de 10 Mbps descendentes.

      Esta cifra fue fijada con la finalidad de asegurar el acceso a servicios fundamentales de comunicación e información, tales como:

      • Navegación por Internet y correo electrónico.
      • Acceso a contenidos audiovisuales en flujo continuo (streaming).
      • Realización de videollamadas y participación en redes sociales.
      • Uso de servicios públicos digitales y administrativos en línea.

      No obstante, la normativa no especifica de manera expresa el caudal mínimo ascendente, lo cual resulta limitante en un contexto de comunicación bidireccional donde la participación activa (emisión de vídeo, transferencia de archivos, trabajo colaborativo en la nube, etc.) requiere simetría de ancho de banda.

      3. Parámetros técnicos principales

      3.1. Ancho de banda
      El ancho de banda es la capacidad de transmisión de una conexión, expresada en megabits por segundo (Mbps). Determina el volumen de información que puede circular simultáneamente entre el dispositivo del usuario y la red.

      Teniendo en cuenta los usos domésticos y profesionales más comunes, se considera que 10 Mbps por persona suponen una velocidad adecuada para cubrir las necesidades básicas de comunicación, incluyendo:

      • Navegación y descarga de contenidos ligeros (<1 Mbps).
      • Videoconferencia de alta definición (entre 3 y 4 Mbps bidireccional).
      • Reproducción de contenido audiovisual 1080p (~5 Mbps descendente).
      • Subida y descarga de documentos y datos de tamaño medio (2–5 Mbps).

      El criterio de ancho de banda por persona, y no por hogar, permite una mejor adaptación a escenarios con un número variable de dispositivos simultáneos. La restricción real no suele venir por la velocidad contratada, sino por la capacidad del router y la gestión interna de la red local.

      3.2. Simetría de conexión
      El desarrollo de servicios telemáticos (teletrabajo, educación a distancia, videocomunicación, almacenamiento en la nube) requiere velocidades simétricas, en las cuales las tasas de subida y bajada sean equivalentes. Las conexiones asimétricas, propias de tecnologías antiguas como el ADSL, limitan la capacidad de interacción y reducen la calidad de la experiencia de usuario.

      Se recomienda, por tanto, que el ancho de banda mínimo garantizado de 10 Mbps se refiera tanto al canal descendente como al ascendente, especialmente en ámbitos profesionales o educativos.

      3.3. Latencia
      La latencia o tiempo de retardo (expresado en milisegundos, ms) mide el intervalo medio que tardan los paquetes de datos en viajar de un punto a otro de la red y volver. Es un indicador clave de la calidad percibida en la comunicación en tiempo real.

      Los valores orientativos son los siguientes:

      • <30 ms: excelente (videoconferencias y juegos en tiempo real).
      • 30–100 ms: aceptable para comunicación interactiva.
      • 150 ms: deterioro significativo de la fluidez en conversaciones y retransmisiones.

      Por tanto, el servicio universal debería incorporar un parámetro de latencia máxima recomendada, ya que de poco sirve un alto ancho de banda si la comunicación sufre retardos perceptibles o fluctuaciones bruscas (jitter).

      4. Fiabilidad y continuidad de servicio


      La disponibilidad efectiva de la conexión (uptime) es un elemento crítico. El acceso debe estar operativo, sin interrupciones ni microcortes, durante la práctica totalidad del tiempo. Se recomienda un uptime superior al 99% anual.

        Los principales factores que comprometen la fiabilidad son:

        • Limitación de equipos terminales (routers domésticos con máximo de dispositivos conectables).
        • Saturación local en horarios de alta demanda.
        • Deficiencias en la red troncal o en el acceso rural.

        Un conjunto elevado de desconexiones cortas (“microcortes”) puede imposibilitar videoconferencias o tareas de trabajo en remoto, incluso cuando la velocidad media sea suficiente.

        La normativa del servicio universal debería incorporar también este tipo de indicadores de disponibilidad y estabilidad para evitar un cumplimiento meramente nominal.

        5. Consideraciones sobre gobernanza y neutralidad


        La gobernanza del acceso se refiere a la capacidad de control y gestión de las infraestructuras y servicios digitales, tanto por parte de las administraciones como de los operadores privados. Al igual que en el suministro de agua, es relevante determinar “quién puede cerrar el grifo” o limitar el flujo de información.

          Aspectos como la neutralidad de la red, la ausencia de bloqueos y el derecho a la privacidad son condiciones necesarias para que el servicio tenga valor social. Sin garantías en esta materia, una conexión técnicamente adecuada podría carecer de validez como herramienta de comunicación y participación ciudadana.

          6. Evolución temporal del criterio de dotación


          La definición de una dotación fija de ancho de banda (10 Mbps) garantiza cierta estabilidad regulatoria, pero puede resultar obsoleta a corto plazo debido a la rápida evolución de la oferta comercial y a las crecientes exigencias de las aplicaciones.

            Un enfoque alternativo sería establecer el mínimo del servicio universal como un porcentaje de la velocidad media comercial disponible. Por ejemplo:

            • Cuando la media de mercado sea de 100 Mbps → dotación mínima 10 Mbps.
            • Cuando suba a 200 Mbps → dotación mínima 20 Mbps.

            Este modelo porcentual:

            • Mantiene una proporcionalidad dinámica entre el acceso básico y la oferta general.
            • Ayuda a reducir la brecha digital relativa, evitando que el suelo de conectividad quede desfasado mientras el resto del mercado avanza.
            • Simplifica la revisión periódica de estándares sin precisar renegociaciones legislativas continuas.

            No obstante, implica definir criterios transparentes de cálculo de la “media de oferta económica tipo”, así como su actualización temporal.

            7. Brecha digital territorial


            Los indicadores de cobertura muestran desigualdades territoriales persistentes. Datos de 2024 señalaban que Galicia era la comunidad autónoma española con menor índice de población con acceso a banda ancha de 30 Mbps. En 2021 ya se situaba entre las tres peores posiciones.

              Estas diferencias no responden únicamente a factores geográficos, sino también a la rentabilidad económica de las infraestructuras y a la planificación del despliegue.

              A nivel de política pública, resulta esencial priorizar:

              • El despliegue en zonas rurales y costeras dispersas.
              • La oferta de alternativas tecnológicas mixtas (fibra, radioenlace, satélite, 5G fijo).
              • Programas de financiación y apoyo técnico para instituciones educativas y pequeñas entidades locales.

              Garantizar el acceso universal en condiciones equivalentes es una condición indispensable para evitar que la localización geográfica determine la participación ciudadana y el desarrollo económico.

              8. Reflexión sobre tendencias de consumo y sostenibilidad


              El mercado tiende a potenciar una dinámica de “más velocidad, más consumo”, donde las páginas y servicios aumentan su peso de datos a medida que las redes se hacen más rápidas. Esta lógica conlleva un incremento continuado en la demanda de recursos energéticos y materiales, así como una obsolescencia acelerada de equipos.

                En este contexto, es pertinente valorar la viabilidad de una Internet básica y sostenible, con servicios optimizados para bajos anchos de banda y consumos moderados. Tal enfoque podría formar parte de una estrategia de bajo impacto tecnológico (“low-tech Internet”) orientada a la reducción de la huella digital y a la democratización del acceso.

                9. Conclusiones

                • Ancho de banda mínimo: 10 Mbps por persona constituye una referencia válida para cubrir usos básicos de comunicación. Debe tender a ser simétrico.
                • Latencia y estabilidad: deberían fijarse valores máximos (≤100 ms recomendados) y requerir una disponibilidad anual superior al 99%.
                • Fiabilidad y gobernanza: es necesario incorporar parámetros de continuidad y preservar la neutralidad de la red.
                • Revisión de la dotación: se propone estudiar una fórmula de actualización porcentual vinculada a la oferta media nacional.
                • Reducción de la brecha digital: el acceso universal debe asegurar equivalencia territorial y tecnológica.
                • Sostenibilidad: promover un modelo de conectividad suficiente, eficiente y dentro de límites ambientales razonables.

                La conectividad básica no debe concebirse como un lujo ni como una prestación mínima estática, sino como un derecho dinámico de inclusión digital. Garantizar una Internet funcional, libre y equitativa es condición indispensable para la participación ciudadana plena en el siglo XXI.

                10. Referencias

                • Gobierno de España (2025). Informe sobre el Servicio Universal de Telecomunicaciones. Secretaría de Estado de Digitalización e Inteligencia Artificial, Secretaría de Estado de Telecomunicaciones e Infraestructuras Digitales. https://avance.digital.gob.es/es-es/servicios/informeuniversal/paginas/index.aspx
                • Praza Pública (2024). Galicia, territorio con más población sin acceso a banda ancha. https://praza.gal/ciencia-e-tecnoloxia/galicia-territorio-con-mais-poboacion-sen-acceso-a-banda-larga
                • Wikipedia (consultado 2026). Ping — latencia y rendimiento en la red. https://es.m.wikipedia.org/wiki/Ping
                • Unión Internacional de Telecomunicaciones (UIT, 2023). Recomendaciones ITU-T sobre servicios de banda ancha universal y calidad de servicio.
                • Comisión Europea (2022). Communication on Digital Decade targets 2030: Connectivity and Infrastructure Goals.

                Aprendizaxe-Servizo na materia de Xogos Serios, no Mestrado de Videoxogos da Universidade da Coruña

                Trátase dunha experiencia que impulsamos coa profesora Luz Castro, colaboradora de ESF e membra da Rede Artigo9Tech, dentro do programa ESF na Universidade, que financia Cooperación Galega da Xunta de Galicia.

                Dous grupos da materia Xogos Serios (serio non é o contrario de divertido), que imparte en Ferrol no Mestrado en Deseño, Desenvolvemento e Comercialización de Videoxogos, desenvolveron durante o curso sendos xogos, a partir dunha serie de ideas propostas que dende os grupos adaptaron segundo os seus intereses. Hai uns días presentaron os produtos do seu traballo, e quedamos moi impresionadxs.

                Aquí volos presentamos.

                Un deles é El peso de quedarse. Un xogo que trata de reflexar as dificultades para persoas migrantes, de xeito que poidamos valorar os esforzos e penalidades de quen simplemente trata de buscar unha vida digna (algo ao que temos dereito todas, sen importar onde sexa o noso lugar de nacemento). é un xeito de xenerar empatía, reflexión e sensibilización sobre o fenómeno migratorio e as persoas que hai detrás. Céntrase sobre todo en representar a situación de persoas provintes de Colombia, Venezuela, Perú ou Ecuador (houbo xente destas nacionalidads involucradas no deseño). Aquí se pode probar o seu primeiro capítulo.

                O outro é Corueconomía, onde recén acabada a carreira tratas de abrirte paso vivindo na Coruña. Compaxinar os traballos aos que podes acceder segundo o que estudaches, onde queres vivir na cidade e os gastos do día a día pode ser algo moi estresante. O acceso á vivenda e ese estrés vital son temas moi sentidos pola xente nova, e o xogo nolo fai sentir en primeira persoa. Pódese descargar aquí para probalo.

                Boletín Oficial ESFeiro. Xuño 2026


                CONTIDOS

                • Vida Asociativa
                • Honduras
                • Mozambique
                • Enlaces de interese
                • Recomendación artística-cultural
                • E proximamente …
                • A ESFrase do mes

                VIDA ASOCIATIVA

                    No mes de maio, dentro do programa ESF na Universidade,  tivemos un faladoiro sobre Tecnoloxías para o ben común nos programas internacionais de cooperación en Honduras de ESF en Ribeira o 4 de maio, e outro na Facultade de Óptica de Santiago de Compostela o 6 de maio. O 22 de maio tivemos un Repair Café na Domus da Coruña cos compas do Banco de Electrónica Ética do Campus Elviña UDC e Bricolabs.

                    No programa de Mulleres Bravas, o 2 de maio publicouse en liña o artigo Total, se non o fan aquí vano facer noutro sitio... O 5 de maio emitiuse o podcast Pontes con Barracón Digital

                    En ESF profesional, o 6 de maio publicouse o videopodcast Aprendizaxe e Intelixencia Artificial: un coloquio aberto para pensar o presente e o futuro da tecnoloxía, e o 12 de maio presentouse na nosa web a nova ferramenta dixital libre Revolution Domes para deseñar estructuras de Domos, grazas á financiación da AMTEGA. O 18 de maio tivemos un ciberfaladoiro sobre sistemas complexos. Xa o 22 de maio compartimos a devolución á comunidade do estudo de mapeo comunitario no Ecolectivo Vigo. Ademais, o 24 de maio asistiu xente de ESF ao VIII Congreso Galego de Comunidades de Montes de Allariz e o 28 de maio ao Foro Territorio Rural Resiliente da Cidade da Cultura de Santiago de Compostela. Celebramos Repair Cafés en Covelo e no Casino de Carballo o 2 de maio.

                    No programa Hackers Sen Fronteiras, tivemos a boa nova de que un dos nosos colaboradores, profesor de FP no IES Valga, mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP, coa súa iniciativa de  Xardín circular.

                    No programa PCR – Programa de Coñecemento Doutras Realidades, seguiu a formación ás participantes, como parte da preparación da nova edición. Estarán en Honduras dende principios de xullo a setembro. Seguro que están desexando marchar!


                HONDURAS

                    En Honduras, dentro do eixo de traballo de dereito á alimentación con enfoque de soberanía alimentaria e defensa do territorio, que desenvolvemos coa nosa socia CODDEFFAGOLF, no programa de restauración de lagoas de inverno (que financia Xunta de Galicia e AECID), houbo xornadas de capacitación sobre metodoloxía ESCASAL. Tamén se impartiron unhas formacións a persoas novas das comunidades, e houbo un evento que nos fixo especial ilusión, coa entrega dun fondo semente a estructuras comunitarias tipo caixa rural. Aquí explicamos como funciona exactamente o mecanismo.

                     Dentro do mesmo eixo de soberanía alimentaria, pero no programa de fortalecemento de sistemas de alimentación, apoiado pola AECID, houbo unha feira gastronómica en Amapala, para compartir e poñer en valor a riqueza da gastronomía local.

                    Dentro do eixo de traballo de dereito á auga, estivemos apoiando o interesantísimo proxecto CADMIO, neste caso aproveitando a viaxe a Galicia da nosa representante país en Honduras, Raquel, que trouxo unhas mostras para analizar na Coruña. Tivemos moita presenza de actividades no marco deste eixo de traballo no XXXIV Congreso Centroamericano de Ingeniería Sanitaria y Ambiental, con até 4 relatorios sobre cartografía participativa, calidade de auga en comunidades rurais, o laboratorio da auga do sur ou o propio proxecto CADMIO.


                MOZAMBIQUE

                    No mes de maio continuouse traballando na formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER e no acompañamento na monitoria da seca coas Administracións Rexionais da Augas de Mozambique. Neste mes tamén se participou na avaliación do proxecto no ámbito das accións da cooperación española en Mozambique dentro do período 2021-2024. O proxecto contou cunha boa valoración e como exemplo concreto de valor engadido e boa práctica no ámbito do acompañamento técnico.


                ENLACES DE INTERESE

                Activismo e persoas

                Auga

                Consumo responsable

                Cooperación e ONGD

                Educación para o desenvolvemento

                Enerxía e cambio climático

                Iniciativas

                Investigación para o desenvolvemento 

                Mundo

                Pobreza e exclusión

                Políticas e modelos de desenvolvemento

                Soberanía alimentaria e defensa do territorio

                Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

                Tecnoloxía para o ben común


                RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

                    Este mes vimos coa primeira canción en galego dun dúo xa bastante coñecido, Escuchando Elefantes. A súa canción Arder seguro que non te deixa indiferente.


                E PROXIMAMENTE …

                    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais: 2 de xuño:

                   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


                A ESF-RASE DO MES

                Cando temos medo, perdemos toda capacidade de análise e reflexión; o noso medo paralízanos. Ademais, o medo sempre foi o motor da represión de todos os dictadores. 
                Marjane Satrapi, á que este mes queremos adicar unha lembranza especial polo seu pasamento. Novelista gráfica e cineasta, coñecida pola súa magnífica obra «Persépolis».

                Iniciativa didáctica. Xardín circular no IES de Valga. Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global

                Queremos facernos eco dunha iniciativa didáctica impulsada por un colaborador de ESF, no IES Valga, que mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP.

                O proxecto «Xardíns Circulares Sostibles» consiste no deseño e implementación dun horto inspirado nos xardíns circulares Tolou Keur de Senegal, adaptando esta idea ao contexto galego. Xa foron dous cursos académicos nos que levan traballando nel.

                Participau alumnado do ciclo básico de FP de agroxardinería e composicións florais e de ciclo medio de xardinería e floricultura.

                Nun entorno onde foi crecendo o número de persoas migrantes, foi un xeito moi interesante de acercar a cultura da África Subsahariana a estudantado de ciclos agrarios, a partir dun elemento relacionado co tema do seu estudo. Tamén serve para falar doutros conceptos, como a soberanía alimentaria e mesmo sobre migración climática. Deste xeito, se traballa de xeito práctico, reutilizando un antiguo campo de fútbol sen uso (co simbolismo de que un terreo tan grande e infrautilizado pase a ser productor de comida), ademais da conciencia ambiental, educación interdisciplinaria e, por suposto, a oportunidade para a reflexión sobre cidadanía e solidariedade global.

                Máis detalles da iniciativa didáctica aquí, por se tendes interese en replicala…

                Moitos parabéns a Alberto e ao estudantado pola iniciativa e o seu traballo!!

                La importancia de las cajas rurales y los fondos rotatorios en nuestros proyectos en el sur de Honduras

                En la comunidad de San Francisco, sector San Bernardo, municipio de Namasigüe, se llevó a cabo un evento en el que se realizó la entrega de un fondo rotatorio (también conocidos como capital semilla) orientado a fortalecer la capacidad de crédito y los servicios de cinco estructuras comunitarias: cuatro cajas de ahorro y crédito y una empresa de servicios múltiples que también concede préstamos (microcréditos).

                Con esta entrega se cierra un proceso de trabajo de más de dos años, que inició con la formación en aspectos administrativos y organizativos, seguido por la legalización y la maduración de iniciativas de emprendimiento comunitario.


                Estos grupos están conformados en su totalidad por mujeres de las comunidades de Playa Negra, San Francisco, Montelimar y Montecristo, quienes hoy cuentan con herramientas más sólidas para gestionar sus propios mecanismos financieros.

                CODDEFFAGOLF, socia nuestra en Honduras, apuesta por la creación de alternativas de financiamiento comunitario. En el último año se acompañaron a 14 nuevas cajas de ahorro y crédito en distintas comunidades del Golfo de Fonseca, fortaleciendo así la economía local y la organización comunitaria.

                El capital inicial con el que empiezan los grupos suelen ser cantidades pequeñas (según nuestra perspectiva) para cada caja rural: 1.900 euros por caja.

                Los grupos mencionados al principio son grupos que comenzaron con el proyecto hace 2 años. Ellos ya habían aportado en estos 2 años unos 3.000 euros por caja de media.

                El proceso es que se empieza primero con formación de las personas de los grupos, para pasar a la constitución jurídica de la caja; después van sumando ahorros y concediendo préstamos y, cuando tienen un proceso sólido, se les inyecta capital (ese capital semilla, que en nuestro caso sale de los proyectos de cooperación para los que vamos consiguiendo financiación). Así los grupos se vuelven más maduros y resilientes.

                Los préstamos que solicitan las familias van desde 17 euros (cantidad mínima) hasta aproximadamente 500 euros en el caso de emprendimientos. Los destinos habituales son pagos médicos, material escolar, desplazamientos o matrículas de estudios, arreglo de viviendas (techos de chapa, letrinas, etc.), compra de equipo de pesca y similares.

                Los objetivos más importantes que se buscan con estas cajas son:

                1. Que las personas tenga fondos para cubrir pagos básicos relacionados con la calidad de vida y romper el círculo de la pobreza (si no se tiene buena salud ni acceso a servicios sanitarios, o no se estudia, es difícil salir).
                2. Que no dependan de prestamistas usureros ni tengan que descapitalizarse vendiendo cosas del hogar para emergencias.
                3. Que se organicen como grupo y aprendan sobre gestión económica, como posible trampolín para pequeños emprendimientos. A veces las propias cajas organizan después negocios sencillos (venta cooperativa de pescado, comidas, etc.).

                Los tipos de interés que manejan son del 3% al 5% mensual. A nosotros nos parece una barbaridad en España, pero estamos en otra dimensión económica. Como referencia, en el improbable caso de que consiguieran préstamos con banca tradicional, los intereses de los préstamos en los bancos están entre el 25% y el 30% anual.

                La gran ventaja en comparación con la banca tradicional es, por lo tanto, el acceso. Las personas sin recursos económicos no son elegibles para un banco convencional, ya que no tienen garantías o avales. Eso es porque, en el ámbito comunitario, estos préstamos se basan en el conocimiento entre las personas, el apoyo mutuo y un seguimiento cercano. Además, se establecen incentivos al pago, como penalizaciones en el reparto de ganancias si alguien incumple. Por eso es fundamental que en las formaciones iniciales se trabajen herramientas de resolución de conflictos, transparencia y buena comunicación.

                Pensamos, de esta forma, que las CRACs (Cajas Rurales de Ahorro y Crédito) son una herramienta muy interesante, y llevamos años impulsándolas con CODDEFFAGOLF en zonas rurales, ya que son una base muy buena sobre la que organizar grupos con fines de generación de ingresos familiares. Son además una forma de organizarse para salir de épocas difíciles para las agricultoras (sequías, etc.) y también para estas comunidades pesqueras en situaciones de falta de ingresos estables y bastante incertidumbre (por episodios de contaminación o descenso de capturas). Sirven además como manera de trabajar la posición de género, ver en este documento pág 12 para profundizar en el concepto).

                Actualmente trabajamos con este tipo de grupos dentro del programa de Restauración de las lagunas de invierno como medio de vida de las poblaciones pesqueras de Namasigüe y El Triunfo. Fase 1. Financiado por la Cooperación Española a través de la Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo Honduras, y también por Cooperación Galega da Xunta de Galicia, y ejecutado con el protagonismo de los grupos y CODDEFFAGOLF.

                Breve y poco sistemático resumen de lo hablado en la primera cibertertulia sobre Sistemas Complejos

                El debate giró en torno a una aparente tensión: mientras que en la sociedad humana parece cada vez más necesario reducir la complejidad (menos flujos, menor consumo, simplificación de estructuras), los sistemas ecosistémicos muestran que una complejidad bien articulada aumenta la eficiencia en el uso de recursos y la resiliencia. Así, la cuestión no es tanto “tener más o menos complejidad”, sino qué tipo de complejidad y, sobre todo, qué tipo de vínculos la sostienen.

                Se puso el foco en que lo esencial en los sistemas no es la cantidad de conexiones, sino su naturaleza: vínculos basados en la corresponsabilidad y los cuidados. En este sentido, se cuestionó si la sociedad actual solo es capaz de fortalecer este tipo de relaciones en contextos de crisis o catástrofe, cuando la interdependencia se hace evidente.

                También se introdujo una mirada descentrada de lo humano: si la humanidad desapareciese, el planeta se reajustaría. Esta idea invita a repensar nuestra posición en el mundo y a incorporar desde la educación una relación menos antropocéntrica con la biosfera. Vinculado a esto, se señaló que el “problema” de adaptación y resiliencia frente a la escasez está especialmente localizado en Occidente, históricamente acostumbrado a la abundancia.

                En el plano económico y laboral, se abrió el debate sobre si la descomplejización debería implicar también cambios profundos en el trabajo y en la producción. Se apuntó a la economía social como una vía para transformar los vínculos económicos, poniendo en el centro las necesidades reales y cuestionando la utilidad de ciertos empleos. Esto conectó con la reflexión sobre la avaricia y la acumulación: si son tendencias intrínsecas o si, más bien, la sociedad actual premia y refuerza ciertos comportamientos frente a otros. También se destacó la tendencia cultural a idealizar liderazgos fuertes, en un marco aún muy patriarcal.

                Otro eje importante fue la necesidad de tomar conciencia de nuestros impactos. La tecnología podría servir para reforzar vínculos de corresponsabilidad, pero muchas veces se utiliza para alejar las consecuencias de nuestras acciones (como en los sistemas de saneamiento que “hacen desaparecer” los residuos). Esto podría estar ligado a un modelo que prioriza la comodidad para sostener el ritmo de trabajo y consumo.

                Finalmente, se abordó la cuestión del colapso: de producirse, sería muy difícil reconstruir la complejidad social actual, ya que se basa en recursos que se están agotando. Además, los sistemas complejos son altamente inciertos y difíciles de reproducir. De hecho, incluso se puso en duda que sea deseable reconstruir una sociedad como la actual, abriendo la puerta a imaginar otras formas de organización más sostenibles y centradas en los cuidados.

                Nueva herramienta libre Revolution Domes. Diseña estructuras tipo Domo de forma sencilla

                Revolution Domes es un programa libre para calcular la geometría de estructuras tipo “Domo” de revolución.


                Las geometrías que maneja son el Zome, el Tipi (cono) y el L-Dome (Low Dome o domo tendido). Todas ellas se pueden generar con el número de niveles que se quiera, así como el número de lados del polígono de la base.

                • El Zome o “Zonahedron” tiene una forma ovalada y terminada en punta y puede servir para construir desde refugios a viviendas.
                • El tipi tiene forma cónica y funciona muy bien en la construcción de cubiertas apuntadas
                • El L-Dome recoge la forma de un “cascarón” de esfera y funciona muy bien para diseñar cubiertas más tendidas, no tan apuntadas.

                Además de estas formas, también permite el implementar un “tambor” o alza inferior que consiste en un cilindro que sirve para ajustar las otras geometrías y realizar estructuras más versátiles y adaptables a las necesidades de cada usuario.


                Como represenciación de las formas se ha preferido una vista en planta y alzado con un dibujo de un humano, ya que son representaciones muy utilizadas en arquitectura e ingeniería, escalan la estructura y nos muestran de un vistazo las formas y proporciones de la geometría diseñada.


                Además, para la obtención de los valores geométricos, que permitirán la construcción de dichas estructuras, el programa imprime un informe en txt con todos los valores necesarios, desde la longitud de las barras, alturas de cada nivel, radios, superficie en planta, etcétera.


                En cuanto al script, está realizado en lenguaje HTML y Javascript para facilitar la ejecución y manejo a usuarios sin nociones de programación (ya que se puede abrir desde cualquier navegador de internet). Igualmente el código es accesible y en él es detalla la manera de calcular la geometría de este tipo de estructuras geométricas, para poder implementar en otros programas de mayor magnitud. Simplemente hace falta descargar los archivos del repositorio en una misma carpeta, ejecutar el html y empezar a calcular.

                ACCESO AL REPOSITORIO PARA DESCARGA

                ¡Simplemente hace falta usar un poco la imaginación y aventurarse a construir!

                Esta herramienta fue desarrollada por Martín Moreda en formato de acceso libre gracias a fondos de la Agencia de Modernización Tecnológica de Galicia

                Boletín Oficial ESFeiro: maio 2026


                CONTIDOS

                • Vida Asociativa
                • Honduras
                • Mozambique
                • Enlaces de interese
                • Recomendación artística-cultural
                • E proximamente …
                • A ESFrase do mes

                VIDA ASOCIATIVA

                     Temos que empezar cunha mala nova, o pasamento da compañeira de ESF Catalunya, María Campuzano, referente na defensa do dereito á enerxía e a loita contra a pobreza enerxética

                No programa ESF na Universidade o mes comezou en Lugo coa sesión Comuneiras, onde se experimentou co xogo didáctico sobre Montes Veciñais en Man Común. En Compostela celebrouse o obradoiro Dilemas éticos na enxeñería ambiental, cunha participación moi elevada e debate intenso arredor da responsabilidade profesional, impulsado polas bolseiras da ETSE. Tamén a USC acolleu o faladoiro de presentación da Guía de Autodefensa Dixital e a exposición Coñeces o teu móbil?, difundidas desde a Facultade de Comunicación. Na ETSE de Santiago celebrouse a Chocolatada solar, e o mes pechou cun faladoiro na Escola de Arquitectura da UDC sobre tecnoloxía para o ben común.

                No programa ESF profesional celebráronse dous Repair Café: un en Ribadeo e outro en Carballo. A primeira reunión da Horta Dixital Comunitaria tivo lugar en Camiños A Coruña. En Melide, no marco de EsLibre, desenvolvéronse varios obradoiros e faladoiros con persoas de ESF sobre soberanía dixital, soldadura electrónica, transición enerxética xusta, autodefensa dixital e ciberactivismo, tamén recollidos aquí, entre eles un da compañeira Elena, de Barracón Digital Honduras, de xira en Galicia grazas ao proxecto con AMTEGA. En Leboso, durante a Feira de Sementes, houbo un Repair Café e faladoiros sobre tecnoloxía crítica no rural de Honduras. Houbo unha mesa redonda sobre intelixencia artificial presentando o libro Inteligencia artificial: jugar o romper la baraja, de Margarita Padilla, que se non puideches estar podes vela no videopodcast en Fediverse TV.

                No programa Mulleres Bravas destacaron os faladoiros Ciberactivismo desde los territorios en Melide e Ciberactivismo nos territorios en Leboso, ambos con Elena de Barracón Digital como referente e cun enfoque claro na defensa dos dereitos das mulleres e das comunidades fronte ás desigualdades dixitais.

                No programa Hackers Sen Fronteiras tivo lugar o faladoiro no IES Brión, onde Elena e Martina achegaron ao alumnado unha visión crítica sobre tecnoloxía e activismo.

                Traballando en rede, abril comezou coa primeira sesión da formación Xénero na Cooperación da CGONGD, celebrada en liña. Houbo tamén unha reunión con A Cuidarth en Vigo, e ESF participou no X Encontro da Rede do Rural en Lousame. ESF estivo presente na Asemblea da Coordinadora Galega de ONGD en Santiago, da que forma parte. Tamén se participou nos Escoitadoiros Migracións do Concello da Coruña.

                A nivel de organización interna, abril estivo marcado por varias reunións de planificación estratéxica, incluíndo encontros en liña, e acollidas de novas voluntarias. A Asemblea de Primavera celebrouse en Carballo, acompañada dun obradoiro sobre planificación estratéxica que serviu para reforzar o traballo colectivo da base social.


                HONDURAS

                    No eixo de soberanía alimentaria, que traballamos coa asociación CODDEFFAGOLF, como parte do programa integral de restauración das lagoas de inverno, deu inicio o diagnóstico participativo de necesidades formativas da xuventude das comunidades das lagoas. Ademais, no programa de fortalecemento da actividade marisqueira artesanal, houbo un encontro sobre a ciencia cidadá como motor de cambio. No convenio financiado pola AECID sobre comunidades resilientes, houbo unha xornada de traballo sobre soberanía alimentaria e nutricional no concello de Nacaome.

                    Tamén houbo xornada formativa sobre transformación de productos marinos e unha feira gastronómica en Amapala, dentro do programa de fortalecemento de actividade marisqueira.


                MOZAMBIQUE

                    No mes de marzo no programa AquaMoz avanzouse no fortalecemento da capacidade das Administracións Rexionais da Agua do Centro e do Sur de Mozambique para a análise e estudo de inundacións con fin de que os técnicos das ARAs adquiran o coñecemento para desenvolver este tipo de estudos e empregalos despois para a toma de decisións nas súas institucións. Neste mes foron publicados os términos de referencia para o servicio técnico de apoio o proxecto en hidroloxía.


                ENLACES DE INTERESE

                Activismo e persoas

                Auga

                Consumo responsable

                Cooperación e ONGD

                Educación

                Enerxía e cambio climático

                Iniciativas

                Investigación para o desenvolvemento 

                Mundo

                Pobreza e exclusión

                Políticas e modelos de desenvolvemento

                Soberanía alimentaria e defensa do territorio

                Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

                Tecnoloxía para o desenvolvemento humano


                RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

                    Este mes traemos teatro: ‘La diatriba del perro’, escrita pola tamén xornalista Cristina Fallarás, e onde desmonta a farsa do aliado feminista


                E PROXIMAMENTE …

                    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

                   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


                A ESF-RASE DO MES

                    Aínda que a tarta creza, non hai tarta para todos. Que importa que a tarta creza se, en última instancia, iso non se concreta en mellores condicións de vida para as maiorías? E iso non se refire só á desigualdade de ingresos, senón tamén ao avance da crise ecolóxica e ao seu impacto sobre unhas maiorías que viven en condicións cada vez máis precarias

                Cecilia Rikap. Economista arxentina

                Contratación: asistencia técnica programa AquaMoz

                Estamos buscando propuestas para un servicio técnico para la colaboración en la ejecución en el proyecto “Fortalecimiento de capacidades técnicas y operativas para la mejora de la gestión de los recursos hídricos en Mozambique (Aqua-Moz, SECARA Fase 5)” en su anualidad 2026, que se desarrolla en el marco del convenio de colaboración entre la Consellería de Presidencia, Justicia y Deportes, Augas de Galicia e Enxeñería Sen Fronteiras Galicia.

                El plazo de presentación de propuestas finalizará el día 11 de mayo de 2026.

                Se pueden consultar los términos de referencia aquí.

                Boletín Sonoro ESFeiro: primavera 2026

                Chega un novo programa de ESFRadio, podcast de ESFGalicia.

                Neste programiña, en 6 minutos podes coñecer o resumo das actividades feitas dende principios de ano a este mes de abril, con especial atención ao traballo desenvolvido en Galicia, Honduras e Mozambique. Un resumo pensado para escoitar con calma, coñecer mellor os distintos programas da entidade e achegarse ás voces, as loitas e as iniciativas que marcaron estes meses.

                Recolle en formato podcast moitas das cousas que contamos nos Boletíns Oficiais ESfeiros de abril, marzo e febreiro.

                A continuación tes o enlace para escoitalo completo.

                ESCÓITAO AQUÍ