Crónicas de Honduras. A (pen) última de Alba V. Setembro: as cancións que xa son casa

Hai meses que pasan e meses que che pasan por riba. E despois está setembro.

Supoño que era inevitable que o último mes en Honduras fose diferente aos dous anteriores. Ou quizais non diferente, senón máis intenso, máis consciente, máis real. Porque unha cousa é chegar a un lugar, comezar a coñecelo e deixarte sorprender por todo o que te rodea; e outra moi distinta é decatarte de que xa formas parte del, de que recoñeces as caras, entendes os códigos e tes os teus sitios, as túas bromas e as túas cancións. Que xa non es simplemente alguén que veu de fóra, senón alguén que, dalgún xeito, tamén pertence a todo iso.

Se algo levo de Honduras, ademais das persoas, son as cancións. Cada unha ten xa nome e apelidos, unha cara, unha historia ou un momento concreto. No hay nadie como tú, Rey sin reina e tantas outras que me lembran inevitablemente a alguén de aquí. Que curioso que unha canción poida converterse nun lugar ao que sempre querer regresar, un lugar seguro.

Durante a nosa primeira semana dedicáronnos Latinoamérica. E, entre o tema do ouro, as bromas de humor negro e esa retranca que tan ben compartimos hondureños e galegos, fomos atopando unha maneira moi nosa de relacionarnos coas diferenzas, coa historia e mesmo coas contradicións da nosa propia presenza alí. Porque ás veces o humor tamén serve para achegarnos, crear complicidade e falar de cousas difíciles sen deixar de rir polo camiño.

Pero, se hai unha canción que resume dalgún xeito o que significou esta experiencia para min, é San Lucas. A liberdade, saír do coñecido, deixar atrás os medos e atreverse a vivir doutra maneira. Vir a Honduras tamén foi iso: saír das miñas rutinas, das miñas certezas e desa vida na que moitas veces cremos que as cousas teñen que suceder dunha determinada maneira. Escoitar, observar e deixarme transformar por todo o que ía atopando.

Cando penso nesta canción, penso en agradecemento. Nas persoas que me abriron as súas casas e as súas vidas, nas conversas que se alongaron máis do previsto, nas risas, nas paisaxes e en todos eses momentos que non aparecían en ningún plan de traballo, pero que acabaron sendo o máis importante da experiencia. Eternamente agradecida por atopar tanto nun lugar que, antes de vir, apenas podía imaxinar.

E, porén, setembro tamén me lembrou que Honduras non son unicamente as cancións que bailamos, os lugares que visitamos ou as persoas marabillosas que coñecemos. Tamén é unha realidade atravesada por conflitos, desigualdades e loitas que non sempre se ven desde fóra.

A situación de Tulito, o conflito relacionado coa deforestación e coa actividade da empresa azucreira, o desaloxo e os disparos ao aire son algunhas desas realidades que fan que todo o aprendido durante estes meses adquira outra dimensión. Porque detrás de palabras como territorio, dereitos, conservación ou desenvolvemento hai vidas, familias e comunidades que teñen que defender aquilo que lles permite vivir.

O que máis me impresionou non foi unicamente a dureza dalgunhas situacións, senón tamén a forza da comunidade: como as persoas se acompañan, se organizan e permanecen unidas mesmo cando as circunstancias son adversas. Non quero romantizar esa resistencia, porque ninguén debería verse obrigado a vivir con semellante incerteza para defender o seu territorio. Pero si levo comigo unha comprensión moito máis profunda do que significa a organización colectiva. A comunidade non é só unha palabra bonita que utilizamos cando falamos de cooperación; é algo que se constrúe e que demostra a súa importancia, sobre todo, cando as cousas se complican.

Quizais por iso tamén me acompañou tanto Lo que le pasó a Hawaii, de Bad Bunny. A súa reflexión sobre a transformación dos territorios, a perda do propio e as consecuencias de determinados modelos de desenvolvemento adquire outro significado despois de coñecer estas realidades.

Porque defender un territorio non consiste unicamente en conservar unha paisaxe: tamén significa defender unha identidade, unha forma de vida e o dereito das comunidades a decidir sobre o seu futuro.

E, aínda que o meu papel aquí fose pequeno, marcho coa certeza de que escoitar estas historias, coñecelas e contribuír a que non queden invisibilizadas tamén importa.

Pero Honduras non só me fixo reflexionar sobre o mundo que me rodea. Tamén me fixo mirarme un pouquiño máis a min mesma.

Moitos dos meus amigos bromean con que me parezo bastante a Mércores Addams. Supoño que por esa tendencia a analizalo todo desde a lóxica, buscar explicacións racionais e transmitir unha aparente frialdade, mesmo cando por dentro as cousas son bastante diferentes. Pero creo que Honduras conseguiu algo que nin eu mesma esperaba: que esta nova versión de Alba sexa un pouco menos Mércores.

Non porque deixase de ser eu, senón porque aprendín a deixarme levar un pouco máis, a non necesitar entendelo todo antes de sentilo e a recoñecer o moito que poden chegar a importarche persoas que hai apenas uns meses eran descoñecidas. A emocionarme cunha canción, a botar de menos antes mesmo de marchar e a aceptar que hai cousas que non se poden explicar unicamente desde a lóxica. Así que, se algunha vez volvo parecerme demasiado a Mércores Addams, sempre poderei acordarme destes meses. Porque, ao parecer, nin a persoa máis racional está a salvo de acabar co corazón repartido por Centroamérica.

E entón chegaron as despedidas.

Na nosa última saída de campo co ICF, os nosos xa amigos de CODDEFFAGOLF dedicáronnos Cómo pasa el tiempo, de El Cuarteto de Nos. E non sei se había unha canción máis axeitada. Parece que foi onte cando chegamos, cando todo era novo e aínda non sabiamos moi ben que nos esperaba. E, de súpeto, estabamos facendo a nosa última saída de campo xuntos.

Volveron dedicarnos Spanish Girl, como tantas outras veces, porque algunhas bromas acaban converténdose en tradicións e, sen decatarte, pasan a formar parte dos teus recordos favoritos. E, por suposto, tamén estivo Volveré, esa canción que utilizan nos funerais e que os nosos xa amigos nos dedicaron con toda a solemnidade que unha despedida merece… Porque, se algo aprendemos xuntos, é que en Honduras se pode pasar dunha conversa profunda a unha broma absurda en cuestión de segundos. E quizais esa mestura de cariño, humor e naturalidade sexa unha das formas máis bonitas de despedirse.

Aínda que, se teño que escoller unha canción que represente como me sinto ao rematar esta experiencia, sería Me va a costar, de Kevin Kaarl. Porque si, vaime custar. Vaime custar afacerme a que as persoas que vía cada día xa non estean á volta da esquina, non escoitar esas voces, non compartir calquera parvada con xente que hai apenas uns meses era completamente descoñecida para min.

Tamén me vai custar explicar o que significou esta experiencia a quen non estivo aquí. Como se explica que un lugar se converta en casa en tan pouco tempo? Como se resume unha experiencia que cambiou a túa forma de mirar o mundo sen que pareza que estás esaxerando?

Supoño que non se pode. E quizais tampouco faga falta.

Quedo con esa idea de atopar un lugar onde non haxa nada que nos faga fuxir. Non tanto como un sitio físico ao que escapar, senón como o desexo de atopar espazos onde poidamos estar, compartir e construír algo sen que o medo, a violencia ou as circunstancias nos obriguen a deixalo atrás.

Despois de coñecer comunidades que loitan por permanecer nos seus territorios, esa idea ten outro significado. Para algunhas persoas, quedar na súa casa e seguir vinculadas á súa terra non é algo que poidan dar por feito. É algo que teñen que defender. Eu tiven o privilexio de vir a Honduras, aprender, coñecer a súa xente e marchar coa posibilidade de regresar algún día. Ser consciente desa diferenza tamén forma parte do que levo comigo.

Non quero marchar pensando que entendín Honduras en tres meses. Sería demasiado pretencioso.

Marcho sabendo que apenas comecei a coñecelo, que hai moitísimas historias que descoñezo e que algunhas preguntas seguirán sen resposta. Pero tamén marcho con máis ganas de escoitar, de aprender e de atopar formas de que esta experiencia non quede unicamente nun recordo bonito.

Agora entendo mellor por que este último mes foi moito máis intenso ca os anteriores. Non era só que quedase menos tempo. Era que, por fin, estaba entendendo a dimensión de todo o vivido. Xa non estaba coñecendo persoas novas, senón decatándome de canto me importaban as que xa coñecía. Xa non estaba descubrindo lugares, senón recoñecendo aqueles que empezaban a resultarme familiares. E xa non estaba pensando unicamente no que levaba de Honduras, senón tamén en todo o que tería que deixar aquí.

Levo comigo as cancións, as bromas, a retranca compartida, as conversas, as paisaxes, as loitas e, sobre todo, as persoas. Levo as ganas de volver e a certeza de que esta experiencia non remata o día que collo o avión de volta.

Non sei cando volverei escoitar algunhas destas cancións nin que estarei facendo cando soen. Quizais estea en Galicia, quizais pasen anos. Pero sei que, cando empecen a soar, volverei inevitablemente a Honduras. A este setembro, a estes meses e a esta versión de min mesma que tivo a sorte de vivilos.

E entón lembrarei que, durante un tempo, tiven a sorte de estar alí. De formar parte de algo. De querer tanto un lugar que despedirme del me custase.

Grazas, Honduras, por todo o que me ensinaches, por todo o que me fixeches sentir e, sobre todo, por todas as persoas que me regalaches.

Vémonos pronto. Porque hai lugares dos que unha marcha, pero que sempre acaba regresando.