Posts

Pantalla de ordenador cun indicador de velocidade de rede
Enxeñeria Sen Fronteiras

Consideracións sobre necesidades básicas de ancho de banda para un acceso mínimo a Internet orientado ás comunicacións esenciais

/in , , ,

Non é que internet sexa un Dereito Humano recoñecido, pero actualmente o seu “non acceso” pode xenerar condicións de inxustiza social pola desigualdade de oportunidades e de dereito á información. Sen chegar a consideracións máis vinculadas á gobernanza da Rede, como a neutralidade da Internet, que non son obxecto deste artigo aínda que tamén nos interesan moito, dende o Grupo de Soberanía Dixital de Enxeñería Sen Fronteiras Galicia quixeron aportar ideas sobre ese acceso mínimo recomendado, ademais de aclarar algúns conceptos importantes relacionados.

1. Introdución e obxectivos

O presente documento ten por obxecto analizar e determinar cales son as condicións técnicas mínimas de conectividade necesarias para garantir un acceso a Internet que cubra os usos básicos de comunicación na actualidade. O estudo toma como referencia o marco normativo vixente en España en materia de servizo universal de telecomunicacións, así como as tendencias tecnolóxicas e sociais que afectan á definición de ancho de banda, latencia e fiabilidade como indicadores da calidade do acceso.

O propósito final é contribuír á definición dun solo mínimo de conectividade —suficiente, estable e equitativo— que poida servir tanto para o deseño de políticas públicas como para o seguimento de indicadores de brecha dixital en territorios con diversas realidades de infraestrutura.

2. Marco normativo e contexto actual

Segundo o Informe sobre o Servizo Universal elaborado pola Secretaría de Estado de Dixitalización e Intelixencia Artificial e pola Secretaría de Estado de Telecomunicacións e Infraestruturas Dixitais (Avance Digital, Goberno de España), establécese que a conexión básica incluída no servizo universal debe ofrecer unha velocidade mínima de 10 Mbps descendentes.

Esta cifra foi fixada coa finalidade de asegurar o acceso a servizos fundamentais de comunicación e información, tales como:

  • Navegación por Internet e correo electrónico.
  • Acceso a contidos audiovisuais en fluxo continuo (streaming).
  • Realización de videochamadas e participación en redes sociais.
  • Uso de servizos públicos dixitais e administrativos en liña.

Non obstante, a normativa non especifica de maneira expresa o caudal mínimo ascendente, o cal resulta limitante nun contexto de comunicación bidireccional onde a participación activa (emisión de vídeo, transferencia de arquivos, traballo colaborativo en nube, etc.) require simetría de ancho de banda.

3. Parámetros técnicos principais

3.1. Ancho de banda

O ancho de banda é a capacidade de transmisión dunha conexión, expresada en megabits por segundo (Mbps). Determina o volume de información que pode circular simultaneamente entre o dispositivo do usuario e a rede.

Tendo en conta os usos domésticos e profesionais máis comúns, considérase que 10 Mbps por persoa supoñen unha velocidade adecuada para cubrir as necesidades básicas de comunicación, incluíndo:

  • Navegación e descarga de contidos lixeiros (<1 Mbps).
  • Videoconferencia de alta definición (entre 3 e 4 Mbps bidireccional).
  • Reprodución de contido audiovisual 1080p (~5 Mbps descendente).
  • Subida e descarga de documentos e datos de tamaño medio (2–5 Mbps).

O criterio de ancho de banda por persoa, e non por fogar, permite unha mellor adaptación a escenarios cun número variable de dispositivos simultáneos. A restrición real non adoita vir pola velocidade contratada senón pola capacidade do router e a xestión interna da rede local.

3.2. Simetría de conexión

O desenvolvemento de servizos telemáticos (teletraballo, educación a distancia, videocomunicación, almacenamento na nube) require velocidades simétricas, nas cales as taxas de subida e baixada sexan equivalentes. As conexións asimétricas, propias de tecnoloxías antigas como o ADSL, limitan a capacidade de interacción e reducen a calidade da experiencia de usuario.

Recoméndase, polo tanto, que o ancho de banda mínimo garantido de 10 Mbps se refira tanto á canle descendente coma á ascendente, especialmente en ámbitos profesionais ou educativos.

3.3. Latencia

A latencia ou tempo de retardo (expresado en milisegundos, ms) mide o intervalo medio que tardan os paquetes de datos en viaxar dun punto a outro da rede e volver. É un indicador clave da calidade percibida na comunicación en tempo real.

Os valores orientativos son os seguintes:

  • <30 ms: excelente (videoconferencias e xogos en tempo real).
  • 30–100 ms: aceptable para comunicación interactiva.
  • 150 ms: deterioro significativo da fluidez en conversacións e retransmisións.

Por tanto, o servizo universal debería incorporar un parámetro de latencia máxima recomendada, xa que de pouco serve un alto ancho de banda se a comunicación sofre retardos perceptibles ou fluctuacións bruscas (xitter).

4. Fiabilidade e continuidade de servizo

A dispoñibilidade efectiva da conexión (uptime) é un elemento crítico. O acceso debe estar operativo, sen interrupcións nin microcortes, durante a práctica totalidade do tempo. Recoméndase un uptime superior ao 99% anual.

Os principais factores que comprometen a fiabilidade son:

  • Limitación de equipos terminales (routers domésticos con máximo de dispositivos conectables).
  • Saturación local en horarios de alta demanda.
  • Deficiencias na rede troncal ou no acceso rural.

Un conxunto elevado de desconexións curtas (“microcortes”) pode imposibilitar videoconferencias ou tarefas de traballo en remoto, mesmo cando a velocidade media sexa suficiente.

A normativa do servizo universal debería incorporar tamén este tipo de indicadores de dispoñibilidade e estabilidade para evitar un cumprimento meramente nominal.

5. Consideracións sobre gobernanza e neutralidade

A gobernanza do acceso refírese á capacidade de control e xestión das infraestruturas e servizos dixitais, tanto por parte das administracións como dos operadores privados. Igual que no subministro de auga, é relevante determinar “quen pode pechar o grifo” ou limitar o fluxo de información.

Aspectos como a neutralidade de rede, a ausencia de bloqueos e o dereito á privacidade son condicións necesarias para que o servizo teña valor social. Sen garantías nesta materia, unha conexión tecnicamente adecuada podería carecer de validez como ferramenta de comunicación e participación cidadá.

6. Evolución temporal do criterio de dotación

A definición dunha dotación fixa de ancho de banda (10 Mbps) garante certa estabilidade regulatoria, mais pode resultar obsoleta a curto prazo debido á rápida evolución da oferta comercial e ás esixencias crecientes das aplicacións.

Un enfoque alternativo sería establecer o mínimo do servizo universal como unha porcentaxe da velocidade media comercial dispoñible. Por exemplo:

  • Cando a media de mercado sexa de 100 Mbps → dotación mínima 10 Mbps.
  • Cando suba a 200 Mbps → dotación mínima 20 Mbps.

Este modelo porcentual:

  • Mantén unha proporcionalidade dinámica entre o acceso básico e a oferta xeral.
  • Axuda a reducir a fenda dixital relativa, evitando que o chan de conectividade quede desfasado mentres o resto do mercado avanza.
  • Simplifica a revisión periódica de estándares sen precisar renegociacións lexislativas continuas.

Non obstante, implica definir criterios transparentes de cálculo da “media de oferta económica tipo”, así como a súa actualización temporal.

7. Fenda dixital territorial

Os indicadores de cobertura mostran desigualdades territoriais persistentes. Datos de 2024 sinalaban que Galicia era a comunidade autónoma española con menor índice de poboación con acceso a banda ancha de 30 Mbps. En 2021 situábase xa entre as tres peores posicións.

Estas diferenzas non responden unicamente a factores xeográficos, senón tamén a rendibilidade económica das infraestruturas e á planificación do despregue.

A nivel de política pública, resulta esencial priorizar:

  • O despregue en zonas rurais e costeiras dispersas.
  • A oferta de alternativas tecnolóxicas mixtas (fibra, radioenlace, satélite, 5G fixo).
  • Programas de financiamento e apoio técnico para institucións educativas e pequenas entidades locais.

Garantir o acceso universal en condicións equivalentes é unha condición indispensable para evitar que a localización xeográfica determine a participación cidadá e o desenvolvemento económico.

8. Reflexión sobre tendencias de consumo e sustentabilidade

O mercado tende a potenciar unha dinámica de “máis velocidade, máis consumo”, onde as páxinas e servizos aumentan o seu peso de datos a medida que as redes se fan máis rápidas. Esta lóxica comporta un incremento continuado na demanda de recursos enerxéticos e materiais, así como unha obsolescencia acelerada de equipos.

Neste contexto, é pertinente valorar a viabilidade dunha Internet básica e sostible, con servizos optimizados para baixos anchos de banda e consumos moderados. Tal enfoque podería formar parte dunha estratexia de baixo impacto tecnolóxico (“low-tech Internet”) orientada á redución da pegada dixital e á democratización do acceso.

9. Conclusións

  1. Ancho de banda mínimo: 10 Mbps por persoa constitúe unha referencia válida para cubrir usos básicos de comunicación. Debe tender a ser simétrico.
  2. Latencia e estabilidade: deberían fixarse valores máximos (≤100 ms recomendados) e requirir unha dispoñibilidade anual superior ao 99%.
  3. Fiabilidade e gobernanza: é necesario incorporar parámetros de continuidade e preservar a neutralidade de rede.
  4. Revisión da dotación: proponse estudar unha fórmula de actualización porcentual vinculada á oferta media nacional.
  5. Redución da fenda dixital: o acceso universal debe asegurar equivalencia territorial e tecnolóxica.
  6. Sustentabilidade: promover un modelo de conectividade suficiente, eficiente e dentro de límites ambientais razoables.

A conectividade básica non debe concibirse como un luxo nin como unha prestación mínima estática, senón como un dereito dinámico de inclusión dixital. Garantir unha Internet funcional, libre e equitativa é condición indispensable para a participación cidadá plena no século XXI.

10. Referencias

Enxeñeria Sen Fronteiras

Análisis de libros de texto con enfoque de tecnología para el bien común

/in , ,

Con el programa que ESF Galicia desarrolla de Hackers Sen Fronteiras, se pretende impulsar el concepto de tecnología para el bien común en la comunidad educativa de la enseñanza secundaria en Galicia. Dentro de este programa, quisimos pararnos a analizar como tratan los libros de texto el tema de la tecnología y, en qué medida, pueden estar constribuyendo a mantener la visión estereotipada de una tecnología productivista y puesta al servicio del hiperconsumo, poco inclusiva y manifiestamente insostenible.

Para ello, primero hubo que diseñar una metodología que permitiera el análisis de libros de texto, especialmente de los específicos de tecnología o asignaturas similares.

Desgraciadamente, la tecnología y sus docentes han sido de los más maltratados por los cambios de sistema educativo, generando gran incertidumbre en los contenidos y materiales didácticos de apoyo. Por eso, aunque existen libros de apoyo, nos hemos encontrado con que son muy poco usados por el profesorado, que prefiere desarrollar su propio material. Aun así, tomando como estudios de caso dos libros de texto, se desarrolló la metodología, que explicamos en esta primera versión de la Guía para análisis de libros de texto con perspectiva de tecnología para el bien común. Está en construcción, pero ya validada con esos dos libros de texto, con lo cual pensamos que puede ser útil compartirla.

Por otro lado, también compartimos el análisis de los dos libros de texto, de 1º y 2º de ESO, de la materia Tecnología y digitalización, de la editorial Santillana. El análisis de libros de texto desde diferentes perspectivas es algo habitual desde los movimientos sociales en los últimos años. El enfoque de género o ambiental es el más habitual, y hemos querido integrarlos, como no puede ser de otra manera, en la perspectiva de tecnología para el bien común.

Como conclusiones generales en los libros analizados, aunque se ha trabajado bastante el enfoque de género y étnico, no ha ocurrido lo mismo con personas con discapacidades (muy ausentes en general). A nivel ambiental, hay ciertas reflexiones, ejercicios e incluso imágenes que sí reflejan impactos del uso indiscriminado de aparatos y materiales, pero sin pararse a pensar en alternativas reales más allá de las más trilladas (que en realidad tampoco nos salvarán…). Por último, hay una alarmante falta de contenidos donde se cuestione la tecnología como algo más que instrumentos materiales sin conexión con quién los maneja, para qué y quién toma las decisiones de su manejo, por qué usar unos u otros y si se beneficia a una mayoría. La gobernanza de la tecnología es parte intrínseca del hecho tecnológico y, sin abordarlo, cualquier texto de tecnología quedará incompleto y contribuirá a perpetuar este modelo insostenible. No es posible la neutralidad en estos casos.

Enxeñeria Sen Fronteiras

Estudo sobre tecnoloxía para o ben común nas universidades

/in , ,

Dentro do programa que temos en marcha de Tecnoloxía Sen Fronteiras, de promoción da tecnoloxía para o ben común nas escolas técnicas das universidades públicas galegas, fixemos en 2022 unha liña de base (diagnose) para ver o grao de coñecemento e aceptación na comunidade universitaria deste enfoque da tecnoloxía. Deste xeito, poderemos ir estudando nas seguintes fases do programa en que medida vai cambiando esta percepción.

DESCARGA VERSIÓN COMPLETA

DESCARGA RESUMO

Algunhas conclusións interesantes

✓ Destaca o coñecemento sobre os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible. En relación coa temática concreta desta intervención, posición media (2,8 sobre 5), sen estar de acordo nin en desacordo coa afirmación “teño un bo coñecemento sobre a Tecnoloxía para o Desenvolvemento Humano e o Ben Común”.
✓ En termos xerais e exceptuando o acceso a servizos básicos, o alumnado non percibe que actualmente a tecnoloxía estea a contribuír de xeito notable ao desenvolvemento humano e sostible a nivel global.
✓ Amosa acordo coa idea de que o enfoque da Tecnoloxía para o Ben Común é necesario para a súa formación e para o seu futuro e que sería
interesante que houbese máis materias con este enfoque.

✓ Destaca o alto coñecemento sobre os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible. En relación coa Tecnoloxía para o Ben Común, posición media-baixa no grao de coñecemento (2,5 sobre 5).
✓ En termos xerais e exceptuando o acceso a servizos básicos, o Persoal Docente e Investigador (PDI) tampouco percibe que actualmente a tecnoloxía estea a contribuír de xeito notable ao desenvolvemento humano e sostible a nivel global.
✓ Amosa certo acordo coa idea de que o enfoque da Tecnoloxía para o Ben Común é necesario para o futuro profesional do seu alumnado e que este tería
interese.
✓ Manifesta certo desacordo co afirmación de que contan cos coñecementos necesarios para introducir a Tecnoloxía para o Ben Común na súa docencia.