Crónicas desde Honduras. La primera de Alba C.: en el ecuador de la adaptación



Parece mentira que ya hayan pasado 17 días desde que aterrizamos. A veces siento que llevo aquí mucho más, pero cada día hay al menos una cosa que me recuerda que acabo de llegar. Para escribir he puesto en los cascos una playlist en la que he ido guardando canciones que he escuchado en los trayectos de coche de las salidas con Coddeffagolf. Estoy sentada en una colcha que he puesto en el suelo de la sala y que ahora es “el salón”. Llevaba un poco mal que el tiempo que pasábamos en casa fuese en la cama, en horizontal, en la oscuridad, con el aire acondicionado. Dicho así parece más dramático de lo que es, pero era algo que no me imaginaba. ¡Ahora ya está solucionado! Tenemos salón.

Voy a contar cómo han sido estas semanas repasando mi diario de recuerdos. Creo que ser PCR empieza antes de llegar. ¿Por qué llevo tanto suero fisiológico? ¿Para qué tantos medicamentos? son preguntas que sigo sin resolver, y comienzo a pensar que mi médica y mi amiga Raquel quizá hayan sido demasiado prevenidas. O quizá no, aún no lo sé. Irte de tu casa para vivir tres meses en un lugar entendido como inestable e inseguro por el imaginario colectivo de tu país y que ,además, está a más de 8000 kms conlleva ciertas ansiedades colectivas y propias. Sentí tanta tensión antes de irme que, en cierto modo, llegar aquí fue un alivio.

No creo que nunca me olvide de los primeros momentos con Rubén y Alba V. en el aeropuerto. Como se suele decir, llevábamos las mochilas cargadas de ilusión y ganas; aunque las cargábamos en piloto automático. Un vuelo de 11 horas en la misma fila que los que iban a ser mis mejores amigos, forzados pero verdaderos, todo el verano -invierno aquí- y unas horas en el coche con Raquel Z. desde Palmerola después, llegamos a San Lorenzo. Me cuesta recordar cuál fue mi primera impresión más allá del calor, creo que se debe a lo cansada que estaba. Lo que sí recuerdo es el momento de salir del aeropuerto con una estampa preciosa de familias con pancartas y globos recibiendo a sus seres queridos que entiendo, algunos, vendrían en nuestro vuelo. También recuerdo las frutas que nos dejó Rina en el apartamento: el primer gesto de amabilidad de muchos que acumularía en los siguientes días.

Los primeros días nos dedicamos a descansar, aprender a usar el aire, aprendernos las calles de San Lorenzo, comer un par de baleadas, y ver alguno de los maravillosos atardeceres del Golfo. En nuestro segundo día hubo un apagón en San Lorenzo y pasamos el día en Choluteca. Ese fue el día en que empecé a darme más cuenta de la influencia de EEUU aquí; y de las marcadas desigualdades sociales. Desde ese día no paro de verlo en todas partes. También compramos muchas cosas, demasiadas. Entre ellas, mucha ropa de segunda mano. Yo venía apenas sin ropa porque no tenía muy claro el dresscode y venía avisada de que se estropeaba mucho. También hicimos nuestra primera compra en La Colonia, conseguimos nuestras tarjetas del móvil… Aún era todo pura gestión.


El primer fin de semana lo pasamos en Amapala, con las primeras sensaciones de ya estar insertos en la experiencia. Todo fue muy bucólico y nos encantó, también gracias a Elena, que ya llevaba casi un mes en Honduras. Aunque volvimos con leves problemas digestivos, teníamos muchas ganas de ir el lunes a Coddeffagolf. Ese lunes fue el único día tranquilo de la semana. A partir de ahí, nos metimos de lleno en el frenético pero pausado ritmo de trabajo de los compañeros de la oficina, y en él seguimos. Y encantados.


Mi primera salida de campo fue el martes a El Tulito, Choluteca con Carlos, a hacer un monitoreo de aves con los comunitarios en la laguna La Alemania. La intención es enseñarles a hacerlo por su cuenta. Su acogida e inclusión conmigo fue muy reconfortante, y la actividad me encantó,¡aprendí mucho!.

El miércoles tuve la suerte de asistir a una reunión de los pescadores artesanales de Aguas Calientes, El Triunfo y los técnicos de Digepesca mediada por Coddeffagolf. Allí pude entrar de primera mano en contacto con la realidad de este sector económico, de gran relevancia local, con sus múltiples y heterogéneas tensiones y demandas. También fue un gran aprendizaje para mí ver las habilidades de mediación de Nohelia.

El jueves fui por primera vez a una Escuela de Incidencia Política en Marcovia, Choluteca. Allí pude colaborar con las comunitarias y los técnicos en un taller de Resolución de Conflictos Comunitarios coordinado por Donaira. Fue una experiencia reveladora: por un lado, descubrí las dinámicas de intervención social de la ONG, las cuales me fascinaron; y por otro, tomé conciencia de los retos que atraviesa la comunidad de Cedeño, Choluteca, sobre todo en temas de adaptación climática, manejo de desechos, educación y seguridad ciudadana.

El viernes fue un día increíble. Fuimos de nuevo a Amapala, esta vez con Astrid y compañeros del ICF. Gracias al monitoreo de arrecifes pudimos conocer sitios muy entrañables del litoral insular como “Piedra cagada” y la Isla El Pacar; así cómo aprender a pescar de la mano de varios pescadores locales. También a registrar las parguetas, diversos rucos, peces sapo… Fueron unas 6 horas de pesca con devolución para monitoreo muy entretenidas, donde la compañía y el paisaje fueron irremplazables.

El fin de semana decidimos descansar y quedarnos en San Lorenzo. Aunque salimos a pasear bastante, todos los tiempos muertos que pasamos en casa hicieron que el apartamento 1, finalmente, se convirtiese del todo en hogar. Alba V. y yo creemos que, en realidad, un sitio no es hogar hasta que puedes estar un día entero, o casi, en él sin hacer ¨nada¨.

La semana 2 en Coddeffagolf transcurre de manera parecida a la anterior. Hasta la fecha he participado en dos talleres sobre Violencia contra la mujer, uno de ESF Galicia en colaboración con Aecid; y otro en el marco de la misma Escuela de Incidencia Política que mencionaba la semana pasada.

También fui a una exploración de áreas para reforestación en la Bahía de Chismuyo, donde Dulci y yo nos quedamos anonadadas con la altura de los manglares, y aprendimos sobre la vegetación. Sobrevolar todo con los drones nos dió una perspectiva preciosa del paisaje; y hablar con Doña Chago nos ayudó a entender los desafíos locales, pasados y presentes.

¨La casona¨ fue un lugar reseñable de la Bahía, aunque todo el plástico acumulado allí por la subida de las mareas era desolador. Ello me lleva al núcleo de lo que creo que es la reflexión más importante que he hecho en estos días. Desde mi mentalidad de ser de España, el plástico que se ve en muchos sitios aquí es más ¨agobiante¨ porque es contaminante de una manera visible y explícita; sin embargo, a menudo no me resulta tan sumamente desolador el consumo masivo, por ejemplo, de ropa, en España, cuya contaminación es menos trazable pero con un impacto ambiental desmedido.

Para terminar, ya que Aminta dice que siempre aparece en las primeras crónicas de los PCR y no salimos juntas aún (a campo), una mención especial a ella, por su manera de hacernos a todos sentir como en casa desde el primer momento.

Crónicas dende Honduras. A primeira de Rubén. Matial

Rubén, participante no Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades (PCR), traenos as súas primeiras reflexións empregando como elemento de referencia a árbore do Matial. Rubén ademais participa neste programa como complemento ao de Hackers Sen Fronteiras, de tecnoloxía para o ben común no ensino secundario galego. Aquí queda a súa crónica!
———————————————–

Hoxe vou falarvos da árbore do Matial, pero antes un pequeno resumo destes primeiros días.

Chegamos a San Lorenzo e o calor púxonos os pés na terra que estamos a visitar. Ata o de agora, mollarse nun dos inmensos chaparróns destas chuvias torrenciais apenas semella diferente de suar baixo este calor incesante que percorre o corpo e a cara.

Xa levo 15 días aquí e, por momentos, parece que xa estou aclimatado, pero penso que aínda queda un pouco de camiño por percorrer.

Como comentaba ao inicio, comezo falando da árbore do Matial: un tronco espiñento e impenetrable, imposible de trepar para calquera persoa ou animal. Esta árbore dálle nome á primeira comunidade que visitei con Don Javier. Na súa copa e nas súas ramas non hai espiñas, o que permite que as aves aniñen sen dificultade.

Así sinto que son as comunidades aquí, no golfo de Fonseca: xente forte, coma ese tronco robusto e cheo de espiñas, que non permite que ninguén veña roubarlles nin destrozarlles o seu ecosistema. Pero iso si, cando accedes con calma e desde o cariño, comezamos a platicar un bo anaco, como dirían aquí, a compartir experiencias, e porque non dicilo, unhas comidas espectaculares. Rápidamente sínteste coma esas aves que aniñan no alto do Matial: acollido cun trato amable e sendo un máis.

Ata o de agora só podo dicir cousas boas. Vivín desde como é a creación dunha caixa rural nunha comunidade de mulleres emprendedoras ata unha formación escolar nunha comunidade situada no medio dun manglar, sen luz. E, por último, quizais o día que máis me gustou ata o momento foi o que pasei na lancha, en compañía inmellorable, pero cunha mención especial para Don Beto, un pescador de pura sangue hondureña que conseguiu espertar en min unha paciencia, canto menos, sorprendente no meu caso, durante sete horas de pesca.

Ensinoume a calma e a concentración necesarias para este traballo. O noso obxectivo era monitorizar unha serie de puntos arredor da illa de Amapala, levando así un control do peixe que dá sustento a tantas comunidades desta illa fabulosa.

Seguirei compartindo de primeira man todas as novidades desta viaxe, que pouco a pouco vai formando no meu interior un caderno cheo de experiencias inesquecibles.

Aquí vos deixo un par de fotos destes primeiros días

Crónicas PCR 2026. A primeira de Alba V. Primeiros 15 días en Honduras: aprendendo a mirar o mundo con outros ollos

Hai xa 15 días que aterrizamos en Honduras e aínda custa poñer en palabras todo o que estamos vivindo. Parece pouco tempo, pero a cantidade de experiencias, persoas e aprendizaxes que caben nestes días fai que sintamos que levamos moito máis camiño percorrido.

O primeiro contacto coa realidade hondureña chegou coa adaptación ao noso novo fogar: San Lorenzo. Un lugar que ao principio era descoñecido, pero que pouco a pouco vai deixando de ser “o sitio onde estamos” para converterse na nosa casa. Porque ás veces unha casa non é só un lugar físico, senón as rutinas que vas creando, as persoas que coñeces e os pequenos momentos que fan que un lugar empece a sentirse próximo.

O primeiro fin de semana tivemos a sorte de compartir esta aventura con outra rapaza galega do programa PCR que está en San Marcos de Colón, a unhas dúas horas de aquí. Xuntos descubrimos Amapala, un pequeno recuncho do Golfo de Fonseca que nos roubou o corazón. A súa tranquilidade, a súa xente e esa sensación de que o tempo pasa dun xeito diferente fixeron que nos namorásemos dun lugar no que se respira calma.

O luns comezou oficialmente a nosa aventura en CODDEFFAGOLF, onde nos recibiron cos brazos abertos. Dende o primeiro día fixéronnos sentir parte do equipo e, grazas a todos os técnicos e técnicas que nos acompañan, estamos podendo coñecer de preto realidades e proxectos que ata agora só coñeciamos desde a distancia.

Unha das experiencias máis especiais foi poder asistir a un monitoreo de pesca en Amapala. Alí coñecimos un dos proxectos nos que están traballando coa instalación de arrecifes artificiais para favorecer os ecosistemas mariños e apoiar ás comunidades pesqueiras. Estar nunha barca, observar o traballo das persoas que levan anos loitando polo seu territorio e entender a importancia do mar para estas comunidades foi unha aprendizaxe enorme.

Tamén tiven a oportunidade de facer case unha ruta de sendeirismo para chegar a unha microcuenca de auga potable. Un camiño que non só foi físico, senón tamén unha viaxe de aprendizaxe. Alí puiden ver como traballan enxeñeiras e técnicas ao outro lado do océano, coñecer outras formas de entender a xestión da auga e comprobar que, aínda que esteamos a miles de quilómetros, moitas das preocupacións e retos son compartidos.

Pero se hai unha experiencia que levo especialmente marcada nestes primeiros días foi a visita a unha comunidade que vive entre os manglares. Coñecer as súas casas, a súa forma de vida e a maneira na que se relacionan co seu entorno fíxome entender aínda máis o significado do nome deste programa: Coñecemento doutras realidades. Porque non se trata só de visitar outro país, senón de escoitar, observar e aprender doutras maneiras de vivir e de entender o mundo.

Algo que tamén me sorprendeu moito nestes días é a forma de compartir da xente. A hospitalidade, a alegría e, sobre todo, esa maneira de facer da comida un momento de encontro. En Honduras cómese moi ben, pero máis alá dos pratos, queda a sensación de que cada comida é unha oportunidade para compartir, conversar e facer comunidade.

Xa levamos aproximadamente un 17% desta experiencia completada. E, aínda que non vou negar que hai momentos nos que a morriña pola familia e pola casa pesa, cada día que pasa estou máis agradecida por estar aquí. Por saír da zona coñecida, por aprender de persoas que teñen moito que ensinar e por vivir unha experiencia que, sen dúbida, vai deixar unha pegada enorme.

O segundo fin de semana decidimos quedar en San Lorenzo, simplemente para desfrutar tamén da nosa nova rutina. Porque, dalgún xeito, este pequeno recuncho do Valle xa comeza a sentirse un pouco como casa.

E isto é só o comezo dunha experiencia que, seguro, nos seguirá cambiando por dentro e ensinando a mirar o mundo con máis calma, máis respecto e máis gratitude.



Collage de imaxes de actividades de xuño

Boletín Oficial ESFeiro: xullo 2026

CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística-cultural
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

    No mes de xuño, dentro do programa ESF na Universidade, tivemos un encontro coas nosas bolseirxs da ETSE Compostela.  Ademais, nunha reunión coa Dirección de Escola de Camiños compartimos ideas para aumentar a presenza da tecnoloxía para o ben común na escola. Asistimos en Lugo á presentación do Instituto iTerra da USC,e puidemos coñecer en liña os resultados do proxecto de aprendizaxe-servizo da materia de Videoxogos serios do Mestrado de Videoxogos da UDC. Ademais, os distintos grupos de traballo de ESF fixeron un gran traballo presentando 10 resumos, todos aceptados, para o Congreso de Estudos do Desenvolvemento que terá lugar en outubro en Santiago de Compostela. Rescatamos a entrevista que lle fixeron a Laura Salgueiro, compañeira do grupo de soberanía dixital, no  Episodio 71 de KDE Express: esLibre2026, falando da Guía de Autodefensa Digital. Ademais, presentouse na UDC un novo TFM: Estudo hidrolóxico e hidráulico das lagoas de inverno en Honduras, en colaboración con ESF e PDI da rede Artigo9Tech. Os bancos de reciclaxe seguiron o seu traballo, con entregas como a realizada ás compañeiras de Montescola. Este ano volvemos participar mentorizando unha persoa no programa Xuventude Mentoring.

    No programa de Hackers Sen Fronteiras, asistimos á entrega dos Premios Cidadanía Global da CGONGD, entre eles un ao proxecto de xardín circular do IES de Valga (impulsado por un colaborador de ESF) nos. O 18 de xuño, tamén en ETSE Compostela, desenvolvéronse dúas actividades co IES Brión: unha chocolatada solar e un obradoiro de cacharreo de ordenadores.

    No eido de Mulleres Bravas, o 4 de xuño houbo en Santiago de Compostela unha rolda de prensa de denuncia polo rexeitamento da Xunta de Galicia ás afectadas pola mina de Touro-O Pino. Participamos na reunión de Galicia Abriga, xa que este ano unha compañeira de Honduras participará no programa. Ademais, preparouse unha nova fase do programa para presentar a financiación da Cooperación Galega da Xunta de Galicia, onde esperamos incluir unha investigación sobre a comunidade hondureña en Galicia.

    Dentro de ESF profesional, tivemos encontro en liña da rede de bancos de reciclaxe. Tamén houbo un ciberfaladoiro de accesibilidade web, e un obradoiro de instalación de software libre en Leboso (nas instalacións da Fundación Galicia Verde, onde tamén asinamos o convenio de coordinación entre Enxeñería Sen Fronteiras Galicia e a Fundación Galicia Verde, para impulsar o Laboratorio de Análises de Terras nas instalacións da Fundación, con fondos de IGALIA). O 5, 6 e 17 de xuño desenvolvéronse Repair Cafés no CS A Pedreira (Pontevedra), no Espazo da Natureza de Oza (Carballo) e en Covelo. O 12 de xuño participamos en liña na reunión R2R Europe,  no 17 de xuño a Xornada Innovación nun Clima que cambia en Santiago de Compostela, e o 19 de xuño organizamos o ciberfaladoiro Comunidades enerxéticas: traendo a gobernanza enerxética aos territorios (aquí un breve resumo do falado). Na web, deixamos unhas consideracións sobre necesidades básicas de ancho de banda para un acceso mínimo a Internet orientado ás comunicacións esenciais.

    No programa PCR – Programa de Coñecemento doutras Realidades, o 16 de xuño celebrouse en liña un obradoiro formativo en liña, e tamen o obradoiro Tecnoloxía para o Ben Común e outras realidades na ETSE de Compostela.

    En traballo en rede,  2 persoas de ESF están facendo o curso de feminismos na cooperación, dentro da formación interna da CGONGD e a Xunta. Participou­se en liña na Asamblea da Revista Soberanía Alimentaria, e na asemblea da Federación Española de Ingeniería Sin Fronteras (con elección da nova Junta Directiva, onde entraron como presidente e secretario Fran e Pepe, de ESF Galicia). Ademais, persoas da base social manifestáronse contra Altri na Illa de Arousa, na gran manifestación do día 14 de xuño.


HONDURAS

    Foi un mes de traballo administrativo en Honduras, co peche da rendición de contas á Xunta de Galicia de varios proxectos pendentes. Ademais, no eixo de dereito humano á auga, a Mancomunidade NASMAR organizou un Taller de Transparencia y Rendición de Cuentas para la Buena Gobernanza.  No eixo de soberanía alimentaria e defensa do territorio, continuaron as formacións e traballos no programa de restauración de lagoas de inverno. O último día do mes comezou a estancia en Honduras das 3 participantes no Programa de Voluntariado Internacional de Coñecemento doutras Realidades. Irannos contando durante a súa estancia de verán as súas experiencias a través das crónicas PCR habituais.


MOZAMBIQUE

    No mes de xuño, no programa AquaMoz, tivo continuidade o traballo de fortalecemento institucional para a análise de inundacións empregando o estudo dun caso real en Mozambique. Durante este mes tamén se realizaron reunións para valorar o esquema do proxecto en Mozambique e en Galicia despois da decisión de Augas de Galicia de abandonalo a fins de 2026, unha mala nova que vos queremos compartir dende aquí, e que non entendemos, dada a boa valoración do programa na avaliación das accións da cooperación española en Mozambique dentro do período 2021-2024 (mencionado como exemplo concreto de valor engadido e boa práctica no ámbito do acompañamento técnico) e a publicación sobre boas prácticas da cooperación descentralizada, impulsada pola Dirección General de Políticas de Desarrollo Sostenible (DGPOLDES), da AECID, para a cal o proxecto foi seleccionado como referencia. 


ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o ben común


RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

    Este mes fixámonos en Xerme, o manifesto do Rabelo para sobrevivir á loucura dende a disidencia e o rural, con música e novela unidas. 


E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais:

  • Xullo-agosto: aberto prazo para envío de propostas para Congresso ArCaDia 7 — “Habitar na Encruzilhada. Epistemologias a partir do Sul Global” (que será en novembro en Lisboa).
  • 3 de xullo. 18:30 a 21h. Repair Café na ASC A Pedreira. Pontevedra
  • 4 de xullo. 10 a 14h. Repair Café na Praza Mestre Cerviño en Covelo
  • 4 de xullo (primeiro sábado de xullo): Día Internacional das Cooperativas
  • 7 de xullo: Día da Conservación do Solo
  • 11 de xullo. Picnic Veraniego ESFeiro. Encontro informal a base social na Praia Fluvial da Tarroeira (OpenStreetMap | Google Maps) en O Pino. Estaremos a partir das 12:30. Trae a túa comida (e bañador), ou se non vén pasar un rato pola mañá ou pola tarde!
  • 12 de xullo. Repair Café ao aire libre feira de Carballo
  • 13 ao 17 de xullo. ESCOLA DE VERÁN SOBRE TECNOLOXÍAS DIXITAIS LIBRES. Cada día, varios faladoiros e obradoiros de balde de temáticas diversas. +INFO E INSCRICIÓNS
  • 13 de xullo. Probando o xogo de mesa Comuneiras, de xestión de Montes Veciñais en Man Común. Gentalha do Pichel. Santiago de Compostela. INSCRICIÓN (se queres probalo na túa zona, avísanos!).
  • 15 de xullo. DEBATE SOBRE IA (18h na escola de camiños) E CEA DE BANCOS DE RECICLAXE E GRUPOS REPAIR DE GALICIA (en A Coruña, apúntate á cea en bancoreciclaxecoruna[ARROBA]galicia.isf.es)
  • 16 de xullo. presentación do libro «Remover la tierra» de Antonio Sánchez Gómez. 19h. Libraría NUMAX, Santiago de Compostela. +INFO
  • 15 de xullo: Día Internacional das Tecnoloxías Apropiadas
  • 21 de xullo de 19h a 20:30h. Formación en Xestión de Conflictos. Aberto a toda a base social. Será en liña (apúntate en info[arroba]galicia.isf.es para que che pasen o enlace da sala)
  • 26 de xullo: Día do manglar
  • 28 de xullo: Día Internacional da Conservación da Natureza

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


A ESF-RASE DO MES

«Precisamos unha ciencia que pense na Natureza desde dentro, sen intentar dominala, aliándose con ela». 

YAYO HERRERO

Comunidades enerxéticas: traendo a gobernanza enerxética aos territorios

Queremos compartir algunhas ideas que saíron no ciberfaladoiro que tivemos hai uns días sobre Comunidades enerxéticas: traendo a gobernanza enerxética aos territorios

  • Mencionouse que, aínda que hai comunidades enerxéticas co promotor “gran empresa”, en realidade Comunidade enerxética empeza por “comunidade”. Non é só autoconsumo, senón tamén xenerar comunidade entre as persoas dun mesmo territorio.
  • As comunidades de montes veciñais en man común teñen moito potencial para isto en Galicia. O monte é do conxunto das persoas comuneiras polo feito de vivir na parroquia, e os aproveitamentos son decididos pola comunidade.
  • Pero as comunidades de montes non poden solicitar ser comunidades enerxéticas como tales, por non ter entidade xurídica axeitada para iso. En Tameiga seguen insistindo, pero outras buscaron outros camiños (constituirse en cooperativas enerxéticas, etc.).
  • Estanse dando, así, moitos ataques a este tipo de tenza privada colectiva (en augas, enerxía, madeira e mesmo en querer impedir que xestionen solo industrial, como ultimamente). Chégase á violencia administrativa, xogan cos tempos reducindo todo o que sexa participación cidadá (ou alegacións ante agresións ao territorio por proxectos “estratéxicos” que de pronto corren moitísima prisa), burocracia axfisiante para as comunidades…
  • Existen nalgunhas zonas Oficinas de Transformación Comunitaria, financiadas polo goberno con fondos de distintos tipos. Asesoran e está moi ben para tema técnico, aínda que dependen moito da visión do persoal técnico encargado das mesmas (algunhas poden ter unha visión de apoio comunitario, e en cambio outras centrarse máis en que sexa promoción dende empresas).
  • Por que na universidade on se prepara para esa promoción comunitaria que se precisa en entidades como comunidades de Montes Veciñais en Man Común, augas, enerxía…? Hai que meter presión nos cambios de plans de estudos para meter esta visión. Esa xestión comunitaria (co potencial que temos en Galicia coas comunidades de montes), pensamos que é moito máis democrática (aínda que se poida complicar), e se reparten mellor os recursos e beneficios que se concentra en grandes empresas.
  • Mencionouse a posibilidade de diversifición enerxética apostando mesmo pola hidráulica mecánica como solución de baixa tecnoloxía (recuperar muíños, que xa hai algún caso).
  • Tamén se fixo referencia a que pode haber empresas privadas vinculadas ao territorio dende hai anos na distribución, que facilita moito máis que as grandes a xestión (soen ser empresas pequenas, que proveñen precisamente de iniciativas en zonas máis apartadas onde ás grandes non lles era “rentable” entrar). Parece que a vinculación ao territorio é clave, e pode facer os procesos máis empágitos que a despersonalización que traen as empresas deslocalizadas que buscan maximizar beneficios a partir dun servizo básico (o mesmo enerxía, que auga, alimentación…).
  • Emprazámonos para un seguinte encontro, xa de tipo máis técnico, para saber que é preciso facer para crear unha comunidade enerxética. O máis seguro que o deixemos xa para despois do verán e fagamos algo máis “serio”, con formacións contando con compañeiras de comunidades enerxéticas xa en marcha por Galicia adiante (e pagándolles pola súa sabedoría, que tamén xa está ben de tanto traballo de balde…).

Novo TFM: Estudo hidrolóxico e hidráulico das lagoas de inverno en Honduras

Dentro do programa de ESF na Universidade e no de Restauración de Lagunas de Invierno en Honduras, en colaboración con persoal docente e investigador da rede Artigo9Tech, vense de presentar un novo TFM para o Mestrado Universitario en Xestión Sostible da Auga: Estudio hidrolóxico e hidráulico das lagoas de inverno en Honduras, a cargo da estudante Lucía González Ribeiro, con dirección de Esteban Sañudo Costoya e Acacia Naves García-Rendueles.

Parabéns á nova titulada!

A continuación se ve un resumo do traballo. Se tes interese en consultalo completo, contáctanos!


As lagoas de inverno son ecosistemas acuáticos estacionais que se forman en depresións costeiras das zonas de manglar durante a época chuviosa e están conectadas co mar a través de canles ou esteiros. Na costa sur de Honduras, son vitais no sector pesqueiro tradicional e para a economía local debido á súa alta produtividade natural.

O presente Traballo de Fin de Máster desenvolve un modelo hidrolóxico e hidráulico co software Iber para a conca do Río Negro, situada na zona de manglar do Golfo de Fonseca nas costas pacíficas de Honduras e Nicaragua, para a análise da lagoa de inverno da Berbería. Este modelo constitúe unha ferramenta de apoio aos proxectos de restauración dos ecosistemas das lagoas de inverno da zona impulsados por ESF e CODDEFFAGOLF (socia de ESF no programa de restauración das lagoas).

O modelo reproduce a oscilación do nivel do mar e a súa influencia na zona costeira e, simultaneamente, a xeración de escorrentía como consecuencia das precipitacións e o seu fluxo por toda a conca. Ante a escaseza de datos precisos da zona de estudo, o modelo integra información satelital, predicións de marea e precipitación distribuída espacialmente obtida de modelos meteorolóxicos rexionais.

A simulación presentada inclúe un evento de forte intensidade de 15 horas e esténdese durante 4 días. Os resultados describen o comportamento hidrolóxico da conca despois de precipitacións importantes e a acumulación de auga na zona de manglar, nas piscinas acuícolas das camaroneras (piscina de cría de langostinos xa estudadas noutros traballos) e na lagoa da Berbería, de orde semellante á observada no campo.

O modelo constitúe un punto de partida para que, no marco de futuros proxectos de cooperación, se completen os datos dispoñibles e poida ser utilizado como unha ferramenta para a planificación e a toma de decisións na xestión da lagoa.


Pantalla de ordenador cun indicador de velocidade de rede

Consideracións sobre necesidades básicas de ancho de banda para un acceso mínimo a Internet orientado ás comunicacións esenciais

Non é que internet sexa un Dereito Humano recoñecido, pero actualmente o seu “non acceso” pode xenerar condicións de inxustiza social pola desigualdade de oportunidades e de dereito á información. Sen chegar a consideracións máis vinculadas á gobernanza da Rede, como a neutralidade da Internet, que non son obxecto deste artigo aínda que tamén nos interesan moito, dende o Grupo de Soberanía Dixital de Enxeñería Sen Fronteiras Galicia quixeron aportar ideas sobre ese acceso mínimo recomendado, ademais de aclarar algúns conceptos importantes relacionados.

1. Introdución e obxectivos

O presente documento ten por obxecto analizar e determinar cales son as condicións técnicas mínimas de conectividade necesarias para garantir un acceso a Internet que cubra os usos básicos de comunicación na actualidade. O estudo toma como referencia o marco normativo vixente en España en materia de servizo universal de telecomunicacións, así como as tendencias tecnolóxicas e sociais que afectan á definición de ancho de banda, latencia e fiabilidade como indicadores da calidade do acceso.

O propósito final é contribuír á definición dun solo mínimo de conectividade —suficiente, estable e equitativo— que poida servir tanto para o deseño de políticas públicas como para o seguimento de indicadores de brecha dixital en territorios con diversas realidades de infraestrutura.


2. Marco normativo e contexto actual

Segundo o Informe sobre o Servizo Universal elaborado pola Secretaría de Estado de Dixitalización e Intelixencia Artificial e pola Secretaría de Estado de Telecomunicacións e Infraestruturas Dixitais (Avance Digital, Goberno de España), establécese que a conexión básica incluída no servizo universal debe ofrecer unha velocidade mínima de 10 Mbps descendentes.

Esta cifra foi fixada coa finalidade de asegurar o acceso a servizos fundamentais de comunicación e información, tales como:

  • Navegación por Internet e correo electrónico.
  • Acceso a contidos audiovisuais en fluxo continuo (streaming).
  • Realización de videochamadas e participación en redes sociais.
  • Uso de servizos públicos dixitais e administrativos en liña.

Non obstante, a normativa non especifica de maneira expresa o caudal mínimo ascendente, o cal resulta limitante nun contexto de comunicación bidireccional onde a participación activa (emisión de vídeo, transferencia de arquivos, traballo colaborativo en nube, etc.) require simetría de ancho de banda.


3. Parámetros técnicos principais

3.1. Ancho de banda

O ancho de banda é a capacidade de transmisión dunha conexión, expresada en megabits por segundo (Mbps). Determina o volume de información que pode circular simultaneamente entre o dispositivo do usuario e a rede.

Tendo en conta os usos domésticos e profesionais máis comúns, considérase que 10 Mbps por persoa supoñen unha velocidade adecuada para cubrir as necesidades básicas de comunicación, incluíndo:

  • Navegación e descarga de contidos lixeiros (<1 Mbps).
  • Videoconferencia de alta definición (entre 3 e 4 Mbps bidireccional).
  • Reprodución de contido audiovisual 1080p (~5 Mbps descendente).
  • Subida e descarga de documentos e datos de tamaño medio (2–5 Mbps).

O criterio de ancho de banda por persoa, e non por fogar, permite unha mellor adaptación a escenarios cun número variable de dispositivos simultáneos. A restrición real non adoita vir pola velocidade contratada senón pola capacidade do router e a xestión interna da rede local.

3.2. Simetría de conexión

O desenvolvemento de servizos telemáticos (teletraballo, educación a distancia, videocomunicación, almacenamento na nube) require velocidades simétricas, nas cales as taxas de subida e baixada sexan equivalentes. As conexións asimétricas, propias de tecnoloxías antigas como o ADSL, limitan a capacidade de interacción e reducen a calidade da experiencia de usuario.

Recoméndase, polo tanto, que o ancho de banda mínimo garantido de 10 Mbps se refira tanto á canle descendente coma á ascendente, especialmente en ámbitos profesionais ou educativos.

3.3. Latencia

A latencia ou tempo de retardo (expresado en milisegundos, ms) mide o intervalo medio que tardan os paquetes de datos en viaxar dun punto a outro da rede e volver. É un indicador clave da calidade percibida na comunicación en tempo real.

Os valores orientativos son os seguintes:

  • <30 ms: excelente (videoconferencias e xogos en tempo real).
  • 30–100 ms: aceptable para comunicación interactiva.
  • 150 ms: deterioro significativo da fluidez en conversacións e retransmisións.

Por tanto, o servizo universal debería incorporar un parámetro de latencia máxima recomendada, xa que de pouco serve un alto ancho de banda se a comunicación sofre retardos perceptibles ou fluctuacións bruscas (xitter).


4. Fiabilidade e continuidade de servizo

A dispoñibilidade efectiva da conexión (uptime) é un elemento crítico. O acceso debe estar operativo, sen interrupcións nin microcortes, durante a práctica totalidade do tempo. Recoméndase un uptime superior ao 99% anual.

Os principais factores que comprometen a fiabilidade son:

  • Limitación de equipos terminales (routers domésticos con máximo de dispositivos conectables).
  • Saturación local en horarios de alta demanda.
  • Deficiencias na rede troncal ou no acceso rural.

Un conxunto elevado de desconexións curtas (“microcortes”) pode imposibilitar videoconferencias ou tarefas de traballo en remoto, mesmo cando a velocidade media sexa suficiente.

A normativa do servizo universal debería incorporar tamén este tipo de indicadores de dispoñibilidade e estabilidade para evitar un cumprimento meramente nominal.


5. Consideracións sobre gobernanza e neutralidade

A gobernanza do acceso refírese á capacidade de control e xestión das infraestruturas e servizos dixitais, tanto por parte das administracións como dos operadores privados. Igual que no subministro de auga, é relevante determinar “quen pode pechar o grifo” ou limitar o fluxo de información.

Aspectos como a neutralidade de rede, a ausencia de bloqueos e o dereito á privacidade son condicións necesarias para que o servizo teña valor social. Sen garantías nesta materia, unha conexión tecnicamente adecuada podería carecer de validez como ferramenta de comunicación e participación cidadá.


6. Evolución temporal do criterio de dotación

A definición dunha dotación fixa de ancho de banda (10 Mbps) garante certa estabilidade regulatoria, mais pode resultar obsoleta a curto prazo debido á rápida evolución da oferta comercial e ás esixencias crecientes das aplicacións.

Un enfoque alternativo sería establecer o mínimo do servizo universal como unha porcentaxe da velocidade media comercial dispoñible. Por exemplo:

  • Cando a media de mercado sexa de 100 Mbps → dotación mínima 10 Mbps.
  • Cando suba a 200 Mbps → dotación mínima 20 Mbps.

Este modelo porcentual:

  • Mantén unha proporcionalidade dinámica entre o acceso básico e a oferta xeral.
  • Axuda a reducir a fenda dixital relativa, evitando que o chan de conectividade quede desfasado mentres o resto do mercado avanza.
  • Simplifica a revisión periódica de estándares sen precisar renegociacións lexislativas continuas.

Non obstante, implica definir criterios transparentes de cálculo da “media de oferta económica tipo”, así como a súa actualización temporal.


7. Fenda dixital territorial

Os indicadores de cobertura mostran desigualdades territoriais persistentes. Datos de 2024 sinalaban que Galicia era a comunidade autónoma española con menor índice de poboación con acceso a banda ancha de 30 Mbps. En 2021 situábase xa entre as tres peores posicións.

Estas diferenzas non responden unicamente a factores xeográficos, senón tamén a rendibilidade económica das infraestruturas e á planificación do despregue.

A nivel de política pública, resulta esencial priorizar:

  • O despregue en zonas rurais e costeiras dispersas.
  • A oferta de alternativas tecnolóxicas mixtas (fibra, radioenlace, satélite, 5G fixo).
  • Programas de financiamento e apoio técnico para institucións educativas e pequenas entidades locais.

Garantir o acceso universal en condicións equivalentes é unha condición indispensable para evitar que a localización xeográfica determine a participación cidadá e o desenvolvemento económico.


8. Reflexión sobre tendencias de consumo e sustentabilidade

O mercado tende a potenciar unha dinámica de “máis velocidade, máis consumo”, onde as páxinas e servizos aumentan o seu peso de datos a medida que as redes se fan máis rápidas. Esta lóxica comporta un incremento continuado na demanda de recursos enerxéticos e materiais, así como unha obsolescencia acelerada de equipos.

Neste contexto, é pertinente valorar a viabilidade dunha Internet básica e sostible, con servizos optimizados para baixos anchos de banda e consumos moderados. Tal enfoque podería formar parte dunha estratexia de baixo impacto tecnolóxico (“low-tech Internet”) orientada á redución da pegada dixital e á democratización do acceso.


9. Conclusións

  1. Ancho de banda mínimo: 10 Mbps por persoa constitúe unha referencia válida para cubrir usos básicos de comunicación. Debe tender a ser simétrico.
  2. Latencia e estabilidade: deberían fixarse valores máximos (≤100 ms recomendados) e requirir unha dispoñibilidade anual superior ao 99%.
  3. Fiabilidade e gobernanza: é necesario incorporar parámetros de continuidade e preservar a neutralidade de rede.
  4. Revisión da dotación: proponse estudar unha fórmula de actualización porcentual vinculada á oferta media nacional.
  5. Redución da fenda dixital: o acceso universal debe asegurar equivalencia territorial e tecnolóxica.
  6. Sustentabilidade: promover un modelo de conectividade suficiente, eficiente e dentro de límites ambientais razoables.

A conectividade básica non debe concibirse como un luxo nin como unha prestación mínima estática, senón como un dereito dinámico de inclusión dixital. Garantir unha Internet funcional, libre e equitativa é condición indispensable para a participación cidadá plena no século XXI.


10. Referencias

Aprendizaxe-Servizo na materia de Xogos Serios, no Mestrado de Videoxogos da Universidade da Coruña

Trátase dunha experiencia que impulsamos coa profesora Luz Castro, colaboradora de ESF e membra da Rede Artigo9Tech, dentro do programa ESF na Universidade, que financia Cooperación Galega da Xunta de Galicia.

Dous grupos da materia Xogos Serios (serio non é o contrario de divertido), que imparte en Ferrol no Mestrado en Deseño, Desenvolvemento e Comercialización de Videoxogos, desenvolveron durante o curso sendos xogos, a partir dunha serie de ideas propostas que dende os grupos adaptaron segundo os seus intereses. Hai uns días presentaron os produtos do seu traballo, e quedamos moi impresionadxs.

Aquí volos presentamos.

Un deles é El peso de quedarse. Un xogo que trata de reflexar as dificultades para persoas migrantes, de xeito que poidamos valorar os esforzos e penalidades de quen simplemente trata de buscar unha vida digna (algo ao que temos dereito todas, sen importar onde sexa o noso lugar de nacemento). é un xeito de xenerar empatía, reflexión e sensibilización sobre o fenómeno migratorio e as persoas que hai detrás. Céntrase sobre todo en representar a situación de persoas provintes de Colombia, Venezuela, Perú ou Ecuador (houbo xente destas nacionalidads involucradas no deseño). Aquí se pode probar o seu primeiro capítulo.

O outro é Corueconomía, onde recén acabada a carreira tratas de abrirte paso vivindo na Coruña. Compaxinar os traballos aos que podes acceder segundo o que estudaches, onde queres vivir na cidade e os gastos do día a día pode ser algo moi estresante. O acceso á vivenda e ese estrés vital son temas moi sentidos pola xente nova, e o xogo nolo fai sentir en primeira persoa. Pódese descargar aquí para probalo ou directamente probalo aquí.

Boletín Oficial ESFeiro. Xuño 2026


CONTIDOS

  • Vida Asociativa
  • Honduras
  • Mozambique
  • Enlaces de interese
  • Recomendación artística-cultural
  • E proximamente …
  • A ESFrase do mes

VIDA ASOCIATIVA

    No mes de maio, dentro do programa ESF na Universidade,  tivemos un faladoiro sobre Tecnoloxías para o ben común nos programas internacionais de cooperación en Honduras de ESF en Ribeira o 4 de maio, e outro na Facultade de Óptica de Santiago de Compostela o 6 de maio. O 22 de maio tivemos un Repair Café na Domus da Coruña cos compas do Banco de Electrónica Ética do Campus Elviña UDC e Bricolabs.

    No programa de Mulleres Bravas, o 2 de maio publicouse en liña o artigo Total, se non o fan aquí vano facer noutro sitio... O 5 de maio emitiuse o podcast Pontes con Barracón Digital

    En ESF profesional, o 6 de maio publicouse o videopodcast Aprendizaxe e Intelixencia Artificial: un coloquio aberto para pensar o presente e o futuro da tecnoloxía, e o 12 de maio presentouse na nosa web a nova ferramenta dixital libre Revolution Domes para deseñar estructuras de Domos, grazas á financiación da AMTEGA. O 18 de maio tivemos un ciberfaladoiro sobre sistemas complexos. Xa o 22 de maio compartimos a devolución á comunidade do estudo de mapeo comunitario no Ecolectivo Vigo. Ademais, o 24 de maio asistiu xente de ESF ao VIII Congreso Galego de Comunidades de Montes de Allariz e o 28 de maio ao Foro Territorio Rural Resiliente da Cidade da Cultura de Santiago de Compostela. Celebramos Repair Cafés en Covelo e no Casino de Carballo o 2 de maio.

    No programa Hackers Sen Fronteiras, tivemos a boa nova de que un dos nosos colaboradores, profesor de FP no IES Valga, mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP, coa súa iniciativa de  Xardín circular.

    No programa PCR – Programa de Coñecemento Doutras Realidades, seguiu a formación ás participantes, como parte da preparación da nova edición. Estarán en Honduras dende principios de xullo a setembro. Seguro que están desexando marchar!


HONDURAS

    En Honduras, dentro do eixo de traballo de dereito á alimentación con enfoque de soberanía alimentaria e defensa do territorio, que desenvolvemos coa nosa socia CODDEFFAGOLF, no programa de restauración de lagoas de inverno (que financia Xunta de Galicia e AECID), houbo xornadas de capacitación sobre metodoloxía ESCASAL. Tamén se impartiron unhas formacións a persoas novas das comunidades, e houbo un evento que nos fixo especial ilusión, coa entrega dun fondo semente a estructuras comunitarias tipo caixa rural. Aquí explicamos como funciona exactamente o mecanismo.

     Dentro do mesmo eixo de soberanía alimentaria, pero no programa de fortalecemento de sistemas de alimentación, apoiado pola AECID, houbo unha feira gastronómica en Amapala, para compartir e poñer en valor a riqueza da gastronomía local.

    Dentro do eixo de traballo de dereito á auga, estivemos apoiando o interesantísimo proxecto CADMIO, neste caso aproveitando a viaxe a Galicia da nosa representante país en Honduras, Raquel, que trouxo unhas mostras para analizar na Coruña. Tivemos moita presenza de actividades no marco deste eixo de traballo no XXXIV Congreso Centroamericano de Ingeniería Sanitaria y Ambiental, con até 4 relatorios sobre cartografía participativa, calidade de auga en comunidades rurais, o laboratorio da auga do sur ou o propio proxecto CADMIO.


MOZAMBIQUE

    No mes de maio continuouse traballando na formación práctica para a realización de estudos de inundacións empregando o software IBER e no acompañamento na monitoria da seca coas Administracións Rexionais da Augas de Mozambique. Neste mes tamén se participou na avaliación do proxecto no ámbito das accións da cooperación española en Mozambique dentro do período 2021-2024. O proxecto contou cunha boa valoración e como exemplo concreto de valor engadido e boa práctica no ámbito do acompañamento técnico.


ENLACES DE INTERESE

Activismo e persoas

Auga

Consumo responsable

Cooperación e ONGD

Educación para o desenvolvemento

Enerxía e cambio climático

Iniciativas

Investigación para o desenvolvemento 

Mundo

Pobreza e exclusión

Políticas e modelos de desenvolvemento

Soberanía alimentaria e defensa do territorio

Tecnoloxías da Información e Comunicacións (TIC)

Tecnoloxía para o ben común


RECOMENDACIÓN ARTÍSTICA-CULTURAL

    Este mes vimos coa primeira canción en galego dun dúo xa bastante coñecido, Escuchando Elefantes. A súa canción Arder seguro que non te deixa indiferente.


E PROXIMAMENTE …

    Temos un novo apartado na nosa páxina web, onde se pode ver a axenda de próximos eventos ESFeiros ou que nos parecen interesantes pola temática. Ademais: 2 de xuño:

   Para máis info sobre cursos e eventos en Galicia  consulta a Axenda Solidaria e as formacións da Coordinadora Galega de ONGD


A ESF-RASE DO MES

Cando temos medo, perdemos toda capacidade de análise e reflexión; o noso medo paralízanos. Ademais, o medo sempre foi o motor da represión de todos os dictadores. 
Marjane Satrapi, á que este mes queremos adicar unha lembranza especial polo seu pasamento. Novelista gráfica e cineasta, coñecida pola súa magnífica obra “Persépolis”.

Iniciativa didáctica. Xardín circular no IES de Valga. Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global

Queremos facernos eco dunha iniciativa didáctica impulsada por un colaborador de ESF, no IES Valga, que mereceu en 2026 o Premio Galego de Educación para o Desenvolvemento e Cidadanía Global, na categoría de Secundaria, Bacharelato e FP.

O proxecto “Xardíns Circulares Sostibles” consiste no deseño e implementación dun horto inspirado nos xardíns circulares Tolou Keur de Senegal, adaptando esta idea ao contexto galego. Xa foron dous cursos académicos nos que levan traballando nel.

Participau alumnado do ciclo básico de FP de agroxardinería e composicións florais e de ciclo medio de xardinería e floricultura.

Nun entorno onde foi crecendo o número de persoas migrantes, foi un xeito moi interesante de acercar a cultura da África Subsahariana a estudantado de ciclos agrarios, a partir dun elemento relacionado co tema do seu estudo. Tamén serve para falar doutros conceptos, como a soberanía alimentaria e mesmo sobre migración climática. Deste xeito, se traballa de xeito práctico, reutilizando un antiguo campo de fútbol sen uso (co simbolismo de que un terreo tan grande e infrautilizado pase a ser productor de comida), ademais da conciencia ambiental, educación interdisciplinaria e, por suposto, a oportunidade para a reflexión sobre cidadanía e solidariedade global.

Máis detalles da iniciativa didáctica aquí, por se tendes interese en replicala…

Moitos parabéns a Alberto e ao estudantado pola iniciativa e o seu traballo!!